www.CaucasusNow.com

Հարգելի´ ընթերցող,
Ցանկանում եմ անդրադառնալ մի խնդրի, որը վերջին շրջանում բավական հաճախակի է արծարծվում: Խոսքը վերաբերում է շատերիս կողմից առաջ քաշված (մասնավորապես, Խաչիկ Գևորգյանի), անդադար կրկնվող «հայերենը հայատառ գրեք» պահանջին:
Մեզանից շատերը շատ անլուրջ են մոտենում խնդրին, որն անտեսելը, իմ խորին համոզմամբ, շատ ավելի լուրջ փաստերի առաջ է կանգնեցնելու մեզ: Առանձին անհատների, էլ չեմ ասում «հայկական, հայրենասիրական» շատ խմբերի կողմից այս սխալը կրկնվում է անդադար: Ինձ արդեն զայրացնում են «դե ի՞նչ կարևոր ա, հայատառ, թե լատինատառ», կամ` «կարևորը ճիշտ շարադրվի…», կամ ավելի վատ` «ինչի՞ հետևից եք ընկել… » արտահայտությունները:
Եթե կարևորը ճիշտ շարադրանքն է լոկ, էլ ինչի՞ մասին ենք մտածում, էլ ո՞ւմ կամ ինչի՞ ենք սպասում: Եկե´ք մեր իսկ «փորձառու» ձեռքերով պատրաստենք այս «շիլա-փլավը», նրանց գործուն մասնակցությամբ ամեն ինչ ավելի խառնենք իրար` մոտավորապես բաբելոնյան մոտիվներով. «Ասենք` հայատառ շարադրենք ֆրանսերեն, գերմաներեն… տեքստեր, ինչո՞ւ ո´չ` արաբատառ գրենք հայերեն նամակներ…չէ՞ որ կարևորը ճիշտ շարադրանքն է, կարևորը, միտքը ստույգ լինի, գրագետ գրված լինի, ինչի՞ հետևից ենք ընկել, ինչո՞ւ ծանրաբեռնենք մեզ ավելորդ ստորակետներով, բութերով, էլ չասած` ը/ն հոդերի խնդիրներով. բա արժի՞ նման խնդիրների շուրջ խոսել անգամ, խոսելը հերիք չէ, առանձին անդրադառնալ դրան, հետո էլ` բարձրաձայնել այդ մասին…»:
Պատկերացնում եմ, շատերդ հիմա կմտածեք` «մենք ո՞ւր ենք մտքերի այս ծովում, դու` ո˜ւր…» (Սաադիից):
Ընկերնե´ր, բա´վ է արդեն, բա´վ …
Հայատառ չգրելը հնարավոր է հասկանալ, եթե կա ֆոնտերի հետ կապված խնդիր: Մնացած բոլոր դեպքերում, սա աններելի եմ համարում: Բացատրեմ` ինչու:
Երբ մարդ գրում է լատինատառ, անկախ իր կամքից, ենթագիտակցորեն «ազատություն է տալիս իրեն»` չհետևելով ճիշտ շարադրանքին, կետադրությանը և այլն, այլն… Սա բնական պրոցես է, որին այդ պահին ինքներս էլ ուշադրություն չենք դարձնում: Բայց այս «բնական պրոցեսը» աստիճանաբար հանգեցնում է լեզվի աղավաղմանը: Իսկ երբ գրում ենք հայատառ, ապա լեզուն պարտավորեցնում է մեզ ճիշտ շարադրել:
Անընդհատ սիրում ենք ասել` «մեր լեզուն ուրիշ է, հին է, հարուստ է…», բայց այս հնավանդ լեզուն հարկավոր է ՊԱՀՊԱՆԵ´Լ:
Հետո խոսում են անգրագիտությունից, սխալ շարադրանքներից… Այս ամենի ակունքները պետք է գտնել և արմատախիլ անել: Ես չեմ ընդունում « կարևորը ճիշտ շարադրվի» և վերը հիշատակածս մյուս բոլոր պատճառաբանությունները. եթե գրվածքը հայատառ չէ, հետևաբար, դրա շարադրանքն էլ չի կարող ճիշտ լինել:
Առաջին հայացքից ոչ այնքան լուրջ այս պահանջն իրականում շատ վտանգածին է: Հորդորում եմ բոլորիդ, մի´ անտեսեք այն, յուրաքանչյուրդ ձեր ուժերի ներածին չափով պայքարե´ք…
Ափսոս է ՀԱՅԵՐԵՆԸ…Թո´ւյլ չտանք, որ այն կորցնի իր հմայքը և աշխարհիս լավագույն լեզուներից մեկը (ինձ համար, գոնե, լավագույնը) լինելու արժանի անունը:

Բոլորն էլ գիտեն, որ մենք` հայերս, ունենք մեր ազգային էպոսը` “Սասնա ծռերը”, իսկ մեր հարևանները` իրանցիները իրենցը` “Շահնամեն” և առաջին հայացքից կարծես, թե դրանք իրար հետ ոչ մի կապ չունեն. մեկը մի ազգի մշակույթ, սովորություններ, ավանդություններ է ներկայացնում, մյուսը մեկ այլ ազգի: Սակայն քչերին է հայտնի, որ հայերս ունենք նաև “Շահնամեի” հայերեն, հայկական տարբերակներ: Այո, հայկական տարբերակներ ամբողջովին համեմված հայկական շնչով ու ոգով, հայկական հերոսներով` իրանականի հետ շաղկապված:
Ճիշտ է, այստեղ չեմ կարողանա նյութն ամբողջովին ընդգրկել, քանզի բավականին ծավալուն է, բայց կաշխատեմ հնարավորին չափ պարզ և հասկանալի ներկայացնել այն ձեր ուշադրությանը:
Ինչպես նշվեց, Հայաստանում առկա են “Շահնամեի” մի շարք հայկական պատումներ: Այդ պատումները, չնայաց որ Հայաստանւմ պատմվել են 11-րդ դարից սկսաց, սակայն ուսումնասիրողների ուշադրությունը իրենց են բևեռել միայն 19-րդ դ.-ի վերջերից: Ներկայացնեմ դրանք ըստ ժամանակագրական հերթականությամբ.
Առաջին պատումը,որն իրենից ներկայացնում է մի փոքր հեքիաթանման զրույց և կոճչվում է “Սալմանն ու Ռոստոմն”, գրի է առել հայ նշանավոր բանահավաք, հայկական բանահյուսական մտքի “ռահվիրա” Հովհաննես Սադենցը կամ ինչպես հայտնի է ընթերցող հասարակությանը Գարեգին Սրվանձտյանցը 1884թ. Ստամբուլում հրատարակած իր “Համով-հոտով” աշխատությունում` “Քանի մը հեքիաթներ” ընդհանուր վերնագրի տակ:
Հաջորդը (ժամանակագրական առումով) Բագրատ Խալաթյանցն է, ով իր հավաքած պատումները զետեղել է 1901թ. Փարիզում լույս տեսած “Իրանի հերոսները հայ ժողովրդի մեջ” աշխատությունում:
Այնուհետև, 1903թ. –ին “ Էմինյան Ազգագրական ժողովածուի” 5-րդ հատորում, որն այլ կերպ կոչվում է նաև “Հայ-քրդական” վեպ, լույս են տեսնում ավագ սերնդի մեկ այլ նշանավոր բանահահավաքի` Սարգիս Հայկունու հավաքած պատումները:
Հաջորդ պատումը, որ լույս է տեսնում 1905թ.-ին Թիֆլիսում, դա Գարեգին Հովսեփյանի կողմից գրառած տարբերակն էր: Այն սկզբնապես լույս է տեսել “Ազգագրական հանդեսում”, այնուհետև` որպես առանձին գիրք “Ռոստամ-Զալ” վերնագրով:
Մյուս պատումը Երվանդ Լալայանի Գրառումն է, որը հրատարակվել է “Ազգագրական հանդեսի” 14-րդ համարում 1906թ. “Ռոստամ-Զալ” վերնագրով:
“Շահնամեի” հայկական պատումների ուսումնասիրությունը սրանօվ ընդհատվում է մինչև ետխորհրդային շրջան, երբ Կարո-Մելիք Օհանջանյանը 1934թ.-ին “Ֆիրդուսի” ժողովածույում` “Ռոստամ-Զալ” վերնագրով: Մելիք-Օհանջանյանից հետո ,մինչև այժմ դեռ ոչ մի պատում չի հայտնաբերվել և հրատարակվել:
Այս պատումները, իհարկե, Ֆիրդուսու “Շահնամեի” ամբողջական ամփոփումը չեն: Այլ հայ ասացողների շրջանում վկայված են իրանական ազգային էպոսի, կարելի է ասել, մի ծաղկաքաղ` հարմարեցված մեր ազգային պահանջներին, աշխարհընկալմանը և բանահըուսական մտքին: Դրանք հիմնականում նվիրված են “Շահնամեի” գլխավոր հերոսին` Ռոստամին: Չնայած կան նաև դաստաններ` նվիրված Սիավուշին, Բեժանին և Մանիժեին, Բարզեին (Սոհրաբի որդին) և այլոց:
Այս ամենը վկայում է այն, թե ինչքան հարազատ է եղել Ռոստամը մեզ` հայերիս համար` իր գերբնական հատկություններով, բարությամբ, ազնվությամբ, արդարությամբ և բազմաթիվ այլ գործոններով այնքան մոտ է եղել մեր ժողովրդական պահանջներին, որ հայոց մեջ սիրվել ու գնահատվել է` արդեն իսկ համարվելով մեր բանահյուսական մտքի լավագույդ դրսևորումներից մեկը:

Խաչ ջան առաջին գրածիս մեջ “Արա” բառը չեր երևում,երեևի պակագծերից էր,դրա համար էլ երկրորդը գրեցի.Եթե կարող ես առաջինը ջնջի:

ՙՙԱՐԱ՚ ԲԱՌԻ ՄԻ ՓՈՔՐ ԳԻՏԱԿԱՆ ՍՏՈՒԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
ԵՎ ՈՒՂԵՐՁ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆԸ
Արա հլը ըստէ արի,արա քո հետ եմ,արա,ախպեր ջան՚ և բազմաթիվ նման այլ բառակապակցություններ ու արտահայտություններ ենք լսում ամենուր եվ ցանկացած բնագավառում: Սկսած բակային,վերջացրած պաշտոնական եվ ակադեմիական այրերի միջավայրից: Եվ եթե ինչ-որ մեկին էլ ՙպատահաբար՚ կամ ՙսխալմամբ՚ հարցնես,թե ի՞նչ է նշանակում ՙարա՚-ն,ապա դրան կա շատ հեշտ և ընդունված պատասխան.ՙԴե տղամարդուն դիմելու ձև ա,էլի՚: Այո,դիմելաձև է,շատ ճիշտ է,բայց ՞ինչ է նշանակում.ինչ-որ բան պետք է նշանակի՞,թե` ոչ:
Ես ինքս էլ չգիտեի` ինչ էր նշանակում,բաց ցանկությունս շատ մեծ էր իմանալ բուն իմաստը: Եվ իմացա: Երկար պրպտանքներից հետո,այս բառի բացատրությունը հայտնաբերեցի մեծանուն հայ գիտնական,ակադեմիկոս Հրաչյա Աճառյանի ՙՔննություն Գողթան գավառի՚ և ՙՀայերեն Գավառական բառարան՚ աշխատություններում: Ստորև ներկայացնում եմ ՙԱՐԱ՚ բառի տուգաբանությունը.
Արա-նշանակում է ՙայ տղա՚: Սա ծագել է պարսկերեն [ay geda]-ՙով մուրացկան՚ձևից:Այս ձևը անցնելով Ատրպատականի թուրքերի մեջ [ay gyada]-ՙայ տղա՚(անարգական),որի տարածվաց [ada]-ՙադա՚ ձևը ընդհանուր առմամբ տարածվաց է Կովկասի հայության շրջանում:Վերջապես,ըստ Աճառյանի,այս ձևն էլ,ենթարկվելով լեզվական և հնչյունական փոփոխությունների,դարձել է ներկայիս ՙԱՐԱ՚ բառը: Այս ձայնափոխությունը (հնչյունական և լեզվական) հետաքրքիր է նրանով,որ հատուկ է նաև հին հայերենին: (ավելի մանրամասն տես`Հր.Աչառյան,ՙՀայերեն Գավառական բառարան՚,Էմինյան ազգագրական ժողովածու,հատոր 9,Թիֆլիս 1913թ):
Եվ հիմա,երբ արդեն գիտենք,թե ինչ է նշանակում ՙԱՐԱ՚-ն,որտեղից է ներթափանցել մեր իրականություն և լեզվական ու հնչյունական ինչ զարգացումներ է ունեցել,արժի որ իրար ՙԱՐԱ՚-յով դիմենք: Մտածեք ինքներդ,հարգելիներս,մեր գրական հայերենը շատ գեղեցիկ և ճկուն լեզու է ու մեզ տալիս է բազմաթիվ հնարավորություններ և տարբերակներ ՙԱՐԱ՚-ի փոխարեն: Ուրեմն ինչու՞ չօգտվենք դրանցից: Ձեզ եմ հարցնում,ինչու՞:

ՙ<> և բազմաթիվ նման այլ բառակապակցություններ ու արտահայտություններ ենք լսում ամենուր եվ ցանկացած բնագավառում: Սկսած բակային,վերջացրած պաշտոնական եվ ակադեմիական այրերի միջավայրից: Եվ եթե ինչ-որ մեկին էլ ՙ<> կամ <> հարցնես,թե ի՞նչ է նշանակում <>-ն,ապա դրան կա շատ հեշտ և ընդունված պատասխան:<>: Այո,դիմելաձև է,շատ ճիշտ է,բայց ՞ինչ է նշանակում.ինչ-որ բան պետք է նշանակի՞,թե` ոչ:
Ես ինքս էլ չգիտեի` ինչ էր նշանակում,բաց ցանկությունս շատ մեծ էր իմանալ բուն իմաստը: Եվ իմացա: Երկար պրպտանքներից հետո,այս բառի բացատրությունը հայտնաբերեցի մեծանուն հայ գիտնական,ակադեմիկոս Հրաչյա Աճառյանի <> և <> աշխատություններում: Ստորև ներկայացնում եմ <> բառի տուգաբանությունը.
Արա-նշանակում է <>: Սա ծագել է պարսկերեն [ay geda]-<> ձևից:Այս ձևը անցնելով Ատրպատականի թուրքերի մեջ [ay gyada]-<(անարգական),որի տարածվաց [ada]-<> ձևը ընդհանուր առմամբ տարածվաց է Կովկասի հայության շրջանում:Վերջապես,ըստ Աճառյանի,այս ձևն էլ,ենթարկվելով լեզվական և հնչյունական փոփոխությունների,դարձել է ներկայիս <> բառը: Այս ձայնափոխությունը (հնչյունական և լեզվական) հետաքրքիր է նրանով,որ հատուկ է նաև հին հայերենին: (ավելի մանրամասն տես`Հր.Աչառյան,<>,Էմինյան ազգագրական ժողովածու,հատոր 9,Թիֆլիս 1913 թ. ):
Եվ հիմա,երբ արդեն գիտենք,թե ինչ է նշանակում <> բառը,որտեղից է ներթափանցել մեր իրականություն և լեզվական ու հնչյունական ինչ զարգացումներ է ունեցել,արժի որ իրար <>-յով դիմենք: Մտածեք ինքներդ,հարգելիներս,մեր գրական հայերենը շատ գեղեցիկ և ճկուն լեզու է ու մեզ տալիս է բազմաթիվ հնարավորություններ և տարբերակներ <>-ի փոխարեն: Ուրեմն ինչու՞ չօգտվենք դրանցից: Ձեզ եմ հարցնում,ինչու՞:

Սույն թվականի հունիսի 28-ից օգոստոսի 28-ը Արիա միջազգային համալսարանում կազմակերպվել էին ամառային դասընթացներ: Այս անգամ Արիան հյուրընկալել էր չորս փորձնակ հետազոտողի` Դանիել Ֆիտանտեին և Քրիստիան Գրացիանին (ԱՄՆ), Շի Յանգին (Չինաստան), Էրիկ Բուտենին (Ֆրանսիա): Նրանց հիմնական նպատակը լեզվական գիտելիքների, մասնավորապես, հայերենի և պարսկերենի, քրդերենի կատարելագործումն էր և որոշ տեսական հարցերի քննարկումը: Չնայած երևանյան տապին` թե´ դասախոսական կազմը և թե´ ուսանողներն այս ընթացքում ինտենսիվ աշխատեցին, վերջնական արդյունքներն էլ գոհացնող էին:
Նրանք նախապես ներկայացրել էին իրենց համար ցանկալի դասաժամերի կազմը, որի համապատասխան էլ կազմվել էին դասացուցակները: Ի դեպ, կազմակերպվել են բացառապես անհատական դասընթացներ: Լեզվի դասերի նման մատուցումը շատ ավելի նպատակային է:
Կարծում եմ, ավելորդ չէր լինի, թե ներկայացվեր ուսանողների շատ համառոտ բնութագրերը.
Շի Յանգն երկրորդ անգամ էր այցելում Հայաստան, նա հետաքրքրված էր հայ-իրանական գրական առնչություններով: Ներկայումս, նրա ուսումնասիրություների կենտրոնում Սայաթ-Նովան է: Իսկ ընդհանուր առմամբ, նկատելի էր, որ ցանկանում է ընդհանրական գիտելիքներ ունենալ Կովկասի ժողովուրդների և նրանց լեզուների վերաբերյալ:
Դանիել Ֆիտանտեն ևս երկրորդ անգամ էր Հայաստանում, զբաղվում էր հայերի ինքնության խնդիրներով: Տիրապետելով հայերենին` նպատակադրված էր խորացնել և ամրապնդել իր գիտելիքները:
Քրիստիան Գրացիանն առաջին անգամ էր Հայաստանում: Վերջինս դիտարկում էր իսլամական դատարանները: Արևելյան լեզուներից գիտեր արաբերեն, թուրքերեն, իսկ այստեղ ցանկանում էր սովորել պարսկերեն:
Մյուս ուսանողը` Էրիկ Բուտելը Փարիզից, ևս նախկինում երբեք չէր եղել Հայաստանում: Նախապես խնդրել էր իր բոլոր դասերը կազմակերպել բացառապես պարսկերենով:
Դասերը հետաքրքիր հունով ընթացան: Տարբեր միջադեպեր եղան այս երկու ամսում:
Մի օր դասերից հետո Դանիելն ու Յանգը դուրս եկան շենքից և չանցած մի քանի րոպե` շնչակտուր ներս մտան. «Դրսում մի ծիտ է սատկում` ճանապարհի վրա, հենց հիմա շտապ օգնություն զանգե´ք, թող գան, տանեն, բա մե՞ղք չի, ինչ անսի˜րտ եք»: Այսպես, երկար-բարակ խոսելուց հետո մի տոպրակ վերցրին ու գնացին ճնճղուկին «փրկելու»` նախապես մեզանից իմանալով անասնապահական բուժկենտրոնի հասցեն: Հաջորդ օրը, երբ հարցրինք, թե ինչ են արել ճնճղուկին, Դանիելն ասաց. «Տարանք բժշկի, այդ ժամանակ մի շուն էին վիրահատում, հետո բժիշկը դուրս եկավ և ասաց` «only cats and dogs, only cats and dogs », մենք էլ դուրս եկանք, հետո ճնճղուկը սատկեց. շա˜տ ափսոս, շա˜տ ափսոս…»:
Իսկ վերջին դասին, երբ Քրիստիանին հարցրի, թե Հայաստանից ինչ է հիշելու, ինչն ամենաշատը գերեց կամ զարմացրեց իրեն, ասաց. «Գիտե՞ս, շատ երկրներում եմ եղել, շատ մարդկանց հանդիպել, նրանք բոլորն իրար շատ նման էին, բայց հայերն այդպիսին չեն. նրանք տարբերվում են բոլորից»:
Ուսանողներին հրաժեշտ տալու օրը, երբ սեղանի շուրջ կիսվում էինք մեր խոհերով, բոլորիս շատ զարմացրեց Էրիկը, ով հրաժարվեց գինուց` ասելով, թե երբևէ չի խմել: Ի պատասխան նրա` բոլորս կատակով, թե. «Դու, որ երբեք չես խմել գինի, չես կարող ֆրանսիացի համարվել…»: Նա շատ էր հավանել հայկական ծիրանը ու պատրաստվում էր ծիրանի տնկիներ տանել` Ֆրանսիայում աճեցնելու: Այս անգամ էլ Հասմիկ Բիանջյանը, լսելով Էրիկի մտադրության մասին ասաց. «Իզուր ես տանում. այն ծիրանը, որը Հայաստանում ես կերել, չես ուտի էլ ո´չ մի երկրում, հակառակ դեպքում, ստիպված կլինես քեզ հետ Ֆրանսիա տանել Հայաստանի հողն ու ջուրը, արևը և, իհարկե, մարդկանց…»:

Օգոստոսի 21-ին` անցյալ շաբաթ օրը Բուշեհրի ատոմակայանը վերջապես սկսեց գործել: Անկեղծ ասած, ես ուրախ եմ

Ուրախանալու 2 հիմնական պատճառ եմ առաջարկում: Առաջինն այն է, որ վերջապես իրանական և ոչ միայն իրանական մամուլը ստիպված կլինի այլ քննարկելու նյութ գտնել, իսկ երկրորդը` այն, որ այլևս չեմ նյարդայնանա հայկական մամուլում առանց հ-ի գրվող “Բուշեր”-ից:

Նախորոք ներում եմ հայցում համաշխարհային նշանակություն ունեցող նման իրադարձությանը հումորով մոտենալուս համար: Հույս ունեմ, որ հատկապես շատ չեն նեղվի այն անձիք, ովքեր վերջին օրերին տառապում էին “մենք այլևս միակը չենք տարածաշրջանում” հիվանդությամբ: Առաջարկում եմ շատ չտխրել ու փորձել ձերբազատվել միակության կոմպլեքսից, համ էլ միգուցե միակը չենք, բայց առաջինն ենք…

Հերթական ռամադանյան ուրբաթն էր: Աղոթքից հետո, երբ փոքրիշատե թեթևանում է մզկիթների եռուզեռը, արդեն Իսլամական Կահիրեի` Սայիդա Ա’իշա մզկիթի մոտ էի, որպեսզի ընկերս ժամանի ու ճամփա ընկնենք:: Անշուշտ, համոզված էի, որ հայտնվելու ենք կեղտոտ ու անշուք մի վայրում, սակայն դա ինձ հետ չէր պահում իմ նպատակից: Ընկերս առաջարկեց տաքսի նստել, սակայն ես հրաժարվեցի, ու քայլեցինք: Միշտ թվում էր, թե բավական հեռու է, քանի որ քարտեզների վրա մեծ տարածություն էր երևում: Հեռավորությունը մոտ 1,5-2 կմ էր, ու ինձ հետաքրքիր էր ամեն ինչ: Էլ ի՞նչ իսլամագետ կամ արաբագետ, որ այդ ամենը ինքս չտեսնեմ ու չշոշափեմ: Ճանապարհն անցնում էր Մեռյալ Քաղաքի (Qarafa or Arafa) միջով: Մեռյալ է կոչվում, քանի որ ամբողջ շրջակայքում գերեզմանատներ են: Հայկական գերեզմանատներն իմանալով` կարծում էի` հանգստություն կտիրի ու անգամ վախի տարօրինակ մթնոլորտ, սակայն սա կյանքումս տեսած ամենամարդաշատ ու աղմկոտ գերեզմանաթաղային միությունն էր: Շատ էի լսել Մեռյալ Քաղաքի մասին, ու միշտ երազել եմ այցելել, սակայն առիթ ու ժամանակ չէր եղել: Իսկ հիմա, մեկ ձեռքով երկու ձմերուկ եմ բռնել:
Մեռյալ քաղաքը: Գերեզմանները, որոնք ավելի շատ նման են դամբարանների, բավական մեծ չափեր ունեն: Եգիպտական հին կրոնի վերաբերյալ ռեֆերատ գրելու ժամանակ բավական ուսումնասիրել էի գերեզմանաթաղերի կառուցվածքն ու ընդհանրապես դրանց յուրահատկությունները: Բացի այդ, բազմից ճանապարհորդելով Եգիպտոսի տարբեր վայրերում, միշտ փորձել եմ մաստաբաներ մտնել ու տեսական գիտելիքներս առարկայական դարձնել: Եվ այս դամբարանների շարքը հենց սկսվեց, միտքս եկավ հենց մաստաբաների կառուցվածքը, քանզի ամեն ինչով գրեթե նմանակված էր, ինչը խոսում էր այն բանի մասին, որ իսլամի տարածումից հետո անգամ այդ հին ավանդույթը չի վերացել, պարզապես որոշ չափով փոփոխվել է դեկորացիաների ձևը, հողափոր մաստաբան վերածվել է կիսահողափորի ու մի քանի այլ պարագաներ: Մի քանի գերեզմանից ներս նայելուց պարզ դարձավ, որ գրեթե բոլորը կազմված են մի շարք առանձին սենյակներից ու մեջտեղում գտնվում է բուն հուղարկավության սրահը: Որոշներում բացակայում էին այդ սրահները, որը արդյունք էր ընտանիքի հասրակական դիրքի և կարողության աստիճանի: Ընդհանուր առմամբ գերեզմանատները հին էին` 19-20-րդ դարի առաջին քարորդ, սակայն լավ պահպանված էին: Մի առանձնահատկություն նկատեցի, որ տապանաքարերի մեծ մասը եռահարկ կոմպոզիցիա ունեին, որի բացատրությունը չկարողացա գտնել: Իսլամական ոճը գերիշխում էր ամենուր, որը հենց վերոնշյալ տրանսֆորմացիայի արդյունքն է:
Կարևորագույն տարրերից մեկն էին տարձել նաև մարդիկ: Կենդանի մարդիկ բնակվում էին անկենդանների դամբարաններում: Չլսված ու չտեսնված իրողություն: Ըստ ոչ պաշտոնական տվյալների` Մեռյալ Քաղաքի գերեզմանատներում բնակվում է մոտ երկու միլիոն մարդ(անգամ հինգ միլիոն): Սահմռկեցուցիչ տվյլաներ են, որոնց սկզբում թերահավատորեն էի մոտենում, սակայն աչքով տեսնելուց հետո հավատացի: Քայլելու ընթացքում աչքս ընկան երեք երեխաներ, որոնք նստել էին մի դամբարանի մուտքի առջև. աղջիկներից մեկը խաղում էր իր տիկնիկով, մյուսը կիսամերկ էր ու դեմքին սպիտակ մածուցիկ նյութ էր քսված, ու ոտքրին էր գցել ինչ-որ անհայտ ու իր դարն ապրած սպունգի մեծ կտոր, իսկ միակ տղան թախծոտ հայացքով նայում էր մեր կողմը: Նկարելու անհագուրդ ցանկությունս չկկարողացա զսպել ու մի հրաշալի նկար ստացվեց:

Մի քանի քայլ այն կողմ նկատեցի մեկ այլ աղջնակի, ով նստել էր պատուհանի գոգին ու ճաղավանդակից այս կողմ էր նայում: Հուզիչ տեսարան էր, որը նույնպես հավերժացրեցի:

Երբեմն-երբեմն լսվում էր աղաղակող կանանց ձայներ ու աման-չամանի շրխկոցներ: Եթե չիմանայիր, որ այդտեղ մարդիկ են ապրում, կստացվեր, որ հանգուցյալներն են կերակուր պատրաստում: Անցնելով Մեռյալ քաղաքը հասանք Ուրբաթօրյա շուկային(Souk el-Gomaa’), որը հայաստանյան բանգլադեշի կամ էլ ֆիրդուսի շուկայի նմանակն է, սակայն ավելի կեղտոտ ու ավելի էժան: Սակայն այս ուրբաթ մարդաշատ չէր, քանի որ Ռամադանի ժամանակ գերադասում են դուրս չգալ:
Իմամ էլ-Շաֆի’ի մզկիթն ու դամբարանը: Վերջապես ճանապարհի վերջում երևաց մի հրաշագեղ մզկիթ, որն էլ հենց Իմամի մզկիթն էր: Տարածքը անշուք էր ու կեղտոտ: Բակում կավե ամաններ էին վաճառվում, իսկ մուտքի աջ անկյունում նստած, կամ ավելի ճիշտ փռված էին մի քանի սևազգեստ կանայք, որոնք փող էին մուրում եկող-գնացողների: Ներս մտանք ու շարժվեցինք դեպի դամբարան: Մզկիթի բուն աղոթասրահը շքեղությամբ կամ ինչ-որ այլ բանով աչքի չէր ընկնում, լոկ հատակին պառկած էին բազմաթիվ տղամարդիկ` ոմանք քնած էին, մյուսներն էլ պարզապես հանգստանում էին (երևի): Դամբարանը կանանք աղոթատեղիի մոտ էր, ու պետք է ամբողջ մզկիթը շրջանցել, որպեսզի մուտք գործել այնտեղ: Մուտքի մոտ մեզ «դիմավորեց» մեկը, որ, որպես կանոն, պիտ բակշիշ ուզեր ու մեր նյարդերը խանգարեր: Ինչպես բոլոր դամբարանները, սա էլ աչքի էր ընկնում զուտ իսլամական գերեզմանաթաղի արտիբուտներով: Տապանաքարը ծածկված էր իր չափերին համապատասխան քիսվայով, ու վրան ոսկետառ մեջբերումներ էին Ղուրանից: Դրանից զատ այս ամենը ծածկված էր էթիլենային թափանցիկ պարկով, քանզի կտորը բավական հին է ու վախենում են փչանալուց: Հրաշալի տեսք ուներ: Տապանաքարի կողքերին թղթի կտորներ էին ընկած, որոնք, ըստ ընկերոջս բացատրության, հավտացյալ մուսուլմաններն են նետում` վրան գրելով ինչ-որ ցանկություններ: Կարծես` երազանք պահելու պես մի բան լիներ:

Քարը ինքնին շրջապատված էր գեղեցիկ փայտյա պարսպով, ու անգամ վերին մասն էր փակ: Դուռը կողպած էր: Փայտյա ծածկոցի վրա հրաշատառ մակագրություններ էին արված, ու մոտեցողը դիպում էր դրանց, գլխով հպվում ու աղոթում:

Նույն սրահում նստած էին սպիտակ գալաբիյաներով մարդիկ ու Ղուրանի ընթերցման դաս էին անում: Կենտրոնում նստած էր շեյխն և մեղմ ու հանգիստ բացատրում էր ընթերցանության գաղտնիքները: Սաները տարիքն առած մարդիկ էին, որոնք կարդալով բավական մեծ չափեր ունեցող Ղուրանից` փոխանցում էին հաջորդին: Պատից կախված էր Շաֆիի կենսագրությունը: Ինքնին դամբարանը հրաշալի ճարտարաբերական ոճ ուներ, որի նմանը չեմ տեսել: Կարծում էի` Մուհամեդ Ալիի մզկիթը ամենակատարյալն է, սակայն այստեղ համոզվեցի, որ սխալվել եմ, ու սա ավելի հրաշագեղ է: Պատերի զարդանախշերը, գույների համադրությունը, ղուրանյան մեջբերումները, լամպերը ու այլ ատրիբուտներ այնպիսի հրաշագեղ սիմֆոնիա էին ստեղծել, որ աչքերս պարզապես ալեկոծվում էին այդ գեղեցկության մեջ: Նստել էի փոշառատ գորգին ու չտեսի հայացքվ այս ու այն կողմ էին նայում: Անհագուրդ ցանկություն ունեի զրուցել շեյխի հետ, սակայն զբաղված էր, ամոթ էր ընդհատել:
Արդեն ժամանակն էր լքել, բայց մեզ դիվահար անող մուրացկանը դեռ կանչում էր` Ya basha, Ya cabtain և այլն…
Դամբարանը լքեցինք ու նույն ճանապարհով հետ վերադարձանք: Ճանապարհի վերջում մի հետաքրքիր բան նկատեցի` երկու մարդ ինչ-որ գաթայանման բաներ էին պատրաստում: Սովորության համաձայն պիտ քիթս խոթեի ու հարցնեի, թե ինչ են անում: Մոտեցա, ուշադիր զննեցի, մի քանի լուսանկար արեցի: Այդ պահին տարեց մարդը զբաղված էր հեղուկ խմորի հետ պայքարով ու մեկ էլ մի տարա վերցրեց, որի հատակը մանր ծակեր էր արված ու ընկղմեց այդ հեղուկի մեջ: Հետո հասկացա, որ կունեֆա է պատրաստում: Այդ տարան հանելով սկսեց շրջանաձև շարժուներով այդ անցքերից հոսող հեղուկը տարածել թորենանման շիկացած պողպատե կտորի վրա: Թորենի տեսք չուներ, քանի որ գետնափոր չէր, սակայն գործածությամբ նույնն էր:

Մոտ 40 վայրկյան պողպատի վրա մնալուց հետո այն հավաքում էր:

Իսկ մյուսն էլ ինչ որ փոքր-փոքր ռուսական բլինչիկների պես բաներ էր պատրաստում, որի անունը չեմ հիշում:

Այցելությունը ավարտեցինք Իբն Թուլունի մզկիթի տանիքում (մեկին կաշառեցի, որպեսզի թողնի բարձրանանք տանիք): Ազանի ժամն էր: Կահիրեի այդ թաղամասի բոլոր մուազինները միաձայն աղոթքի էին կնանչում: Աննկարագրելի էր այդ ամենը, երբ իրար էին միախառնվել բազմաթիվ աղոթակոչեր ու ստեղծել մի տարօինակ` դեպի երկինք սլացող սիմֆոնիա:

ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ԱՐԵՎԵԼԱԳԵՏՆԵՐԻ XXXI ԳԻՏԱԿԱՆ ՆՍՏԱՇՐՋԱՆ

2010թ. հուլիսի 28-30-ին ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ

Սկիզբը` ժ. 10:00-ին:
Հասցեն` Երևան, Մարշալ Բաղրամյան 24գ,
11-րդ հարկ, ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի դահլիճ

Հ Հ Գ Ա Ա
ԱՐԵՎԵԼԱԳԻՏՈւԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈւՏԻ
ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ԱՐԵՎԵԼԱԳԵՏՆԵՐԻ
Խ Ո Ր Հ Ո ւ Ր Դ

Գիտաժողովի ծրագիրը

Հուլիսի 28-ին ժամը 10:00

Բացման Խոսք – ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի Երիտասարդ արևելագետների խորհրդի նախագահ ՍՈՆԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

Ողջույնի Խոսք – ՀՀ ԳԱԱ Հայագիտության և հասարակական գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար, ակադեմիկոս ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԲԱՐԽՈւԴԱՐՅԱՆ

Ողջույնի Խոսք – ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի տնօրեն, պ.գ.դ., պրոֆ. ՌՈւԲԵՆ ՍԱՖՐԱՍՏՅԱՆ

I Լիագումար նիստ
Նիստի նախագահ` Ս. ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

պ.գ.թ. ԽՈՐԻԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ (ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ) – Աքեմենյան Պարսկաստանի XIV սատրապության էթնիկական կազմի շուրջ

պ.գ.թ. ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՔՐԻՍՏԻՆԵ (ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ) – Իսրայել պետության ստեղծումը և թուրքական մամուլի արձագանքը (1948թ.)

ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ (ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ) – Ալավիների կրոնական համակարգի առանձնահատկությունները

պ.գ.թ. ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳՈՌ (ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ) – Պաղեստինյան հարցի կարգավորման «Ճանապարհային քարտեզը» և Եգիպտոսը

Հուլիսի 28-ին, ժամը 13:00
II նիստ (նիստերի դահլիճ)
ԻՐԱՆԱԳԻՏՈւԹՅՈւՆ
Նիստի նախագահ` պ.գ.թ. Գ. ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ

ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՆՆԱ (ԵՊՀ) – Հարկային համակարգը Իրանում Իլխան-Հուլաղուների օրոք

ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ (ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ) – ԱԺԿ-ի առաջացումն ու գործունեությունն Ատրպատականում 1945-1946 թթ.

ԱԶՐՈՅԱՆ ՌՈւԶԱՆՆԱ (ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ) – Հակամիապետական իսլամական հեղափոխության սոցիալ-քաղաքական և գաղափարական նախադրյալների ստեղծումը Իրանում XX դարի 70-ական թթ.

ՄԻՐԶԱԽԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ (ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ) – Տարածաշրջանում Իրանի դերի կարևորումը և ԱՄՆ-ի դիրքորոշումը 1970-ական թթ.

ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՀԵՐ (ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ) – Սեյյեդ Ալի Խամենեի քաղաքական կերպարը

Հուլիսի 28-ին, ժամը 13:00
III նիստ (Թուրքիայի բաժին)
ԹՅՈւՐՔԱԳԻՏՈւԹՅՈւՆ
Նիստի նախագահ` պ.գ.թ. Վ. ՏԵՐ-ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ

ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՇՈւՇԱՆԻԿ (ԵՊՀ) – Մոթուն Շանյունը օղուզական ցեղերի նախահայր

ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՆԵԼԼԻ (ՀՊՄՀ) – «Թուրքական մոդելը». նրա վերելքն ու անկումը Կենտրոնական Ասիայի թյուրքական հանրապետություններում

բ.գ.թ. ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ (ԵՊՀ) – Ներկա ժամանակների դրսևորումները թուրքերենի արևմտյան խմբի բարբառներում

ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼՈւՍԻՆԵ (ԵՊՀ) – Թյուրքական լեզուների ներքին փոխազդեցությունների շուրջ

Հուլիսի 29-ին, ժամը 10:00
I նիստ (նիստերի դահլիճ)
ԱՐԱԲԱԳԻՏՈւԹՅՈւՆ
Նիստի նախագահ` պ.գ.թ. Ա. ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ

ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՇԽԵՆ (ԵՊՀ) – Ճարտարապետությունը որպես քարոզչություն Իբն Ասաքիրի «Դամասկոսի պատմություն»-ում

ԲԵԴՐՈՍՅԱՆ ԱՅԳ (ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ) – Արաբ ազգայնականներին դատապարտող փաստաթղթերի գաղտնազերծումը Առաջին Աշխարհամարտի տարիներին

ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ (ՀՀ ԳԱԱ ՀՑԹԻ) – Հայ տարագիրների մասնակցությունը Սիրիայի քաղաքական կյանքում 1920-1925 թթ.

ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐՅԱ (ԵՊՀ) – Զանգիների հարաբերությունները ոչ մուսուլմանների հետ

ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ (ԵՊՀ) – Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքության արդի հիմնախնդիրների շուրջ

ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ (ԵՊՀ) – Մուսուլման եղբայրությունը Բելգիայում

ՍԱՄՍՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ (ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ) – Սպայական վերնախավը Սիրիայի բանակի կազմավորման շրջանում (1946-1958 թթ.)

ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ (ՌՀ(Ս)Հ) – Նախադասությունների ’I‘rãb-ը. դրանում շարահյուսական դիրք ունեցող նախադասությունները

Հուլիսի 29-ին, ժամը 10:00
II նիստ (Թուրքիայի բաժին)
ՕՍՄԱՆԱԳԻՏՈւԹՅՈւՆ
Նիստի նախագահ` Տ. ՄԱՆՈւԿՅԱՆ

ՀԱՐՈւԹՅՈւՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ (ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ) – Ալևիները հայկական աղբյուրներում

ՇԻՐՈՅԱՆ ԿԱՐՈԼԻՆԱ (ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ) – Պատմագիր Ահմեդ Ջևդեթ փաշան Սսի կաթողիկոսության մասին

ՔԱՐՏԱՇՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ (ԵՊՀ) – Օսմանյան կայսրության ոչ մուսուլման հպատակների իրավական հիմնախնդիրները իսլամի դիտանկյունից

ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ (ՀՀ ԳԱԱ ՀՑԹԻ) – Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին Օսմանյան կայսրությունում հույն բնակչության թվաքանակի խնդիրը

ՀԱՐՈւԹՅՈւՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ (ՌՀ(Ս)Հ) – Սևծովյան նեղուցների հիմնահարցն Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո

ՂԱԼԹԱԽՉՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ (ՀՀ ԳԱԱ ՀՑԹԻ) – Արևմտահայ մամուլը «Մամուլի ազատության» և գրաքննության վերահաստատման շրջանում

ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐԱՄ (ՀՀ ԳԱԱ ՀՑԹԻ) – Ազգային փոքրամասնությունների դեմ ուղղված քեմալականության դրույթների մշակումը Էրզրումի և Սվազի 1919թ. համաժողովներում

Հուլիսի 29-ին, ժամը 13:00
III նիստ (Իրանի բաժին)
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈւԹՅՈւՆ
ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ԺՈՂՈՎՈւՐԴՆԵՐԻ ԳՐԱԿԱՆ ՀՈւՇԱՐՁԱՆՆԵՐ
Նիստի նախագահ` բ.գ.դ. Ա. ԿՈԶՄՈՅԱՆ

բ.գ.թ. ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ (ԵՊՀ) – Քաղաքացիական քնարերգությունը օսմանյան գրականության մեջ (19-րդ դարի վերջ)

ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՆԻ (ՀՀ ԳԱԱ ՀՑԹԻ) – Գույների խորհրդապաշտությունն Օրհան Փամուքի վեպերում

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԵՏԱՔՍՅԱ (ԵՊՀ) – Բարոյականության չափորոշիչը Ղուրանում

ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ԱՆՈւՇ (ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ) – Հոգևոր կատարելագործման ուղին հայ միջնադարյան միստիցիզմում և սուֆիզմում

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ (ՄԼՀ, Գերմանիա, Հալլե) – Ալեքսանդրիայի պատրիարք Տիմոթեոս Կուզի եթովպերենով պահպանված նամակը երեխաների մահվան մասին

Հուլիսի 29-ին, ժամը 13:00
IV նիստ (Հին Արևելքի բաժին)
ՀԻՆ ԱՐԵՎԵԼՔ
Նիստի նախագահ` պ.գ.թ. Ռ. ՂԱԶԱՐՅԱՆ

ԶԱՔՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ («ԷԹՆՈՍ» ԳՀԿ) – Առաջավոր Ասիայի մարտական կլոր վահանները և դրանց զուգահեռները Վանի թագավորությունում

ՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈւՍԼԱՆ (ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ) – Աշշուրբանապալի կառավարման վերջին տարին

ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ («ԷԹՆՈՍ» ԳՀԿ) – Խալդի: Ուրարտուում միաստվածության զարգացման վերականգնման փորձ

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՆԱ (ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ) – Բիայնիլի-Ուրարտուի ուրարտագիտական մի շարք հարցերի լուսաբանումը Ն.Ադոնցի աշխատություններում

ԵՐԱՆՅԱՆ ՆԺԴԵՀ (ԵՊՀ) – Մուծածիրի տաճարը (պատմահամեմատական վերլուծություն)

Հուլիսի 30-ին, ժամը 10:00
I նիստ (նիստերի դահլիճ)
ՀԵՌԱՎՈՐ ԱՐԵՎԵԼՔ
Նիստի նախագահ` պ.գ.թ. Ա. ՀԱՐՈւԹՅՈւՆՅԱՆ

ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԱԻՐԱ (ՀՀ ՊՆ) – Հնդկահայ գաղութը 20-րդ դարում

պ.գ.թ. ՀԱՐՈւԹՅՈւՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ (ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ) – Չին-եգիպտական ռազմաքաղաքական համագործակցության շուրջ

ՀԱՐՈւԹՅՈւՆՅԱՆ ԵՎԱ (ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ) – Քաղաքական և տնտեսական հարաբերությունները Ճապոնիայի և Քուվեյթի միջև

Հուլիսի 30-ին, ժամը 1000
II նիստ (Թուրքիայի բաժին)
ԹՈւՐՔԻԱՅԻ ՊԱՏՄՈւԹՅՈւՆ
Նիստի նախագահ` պ.գ.թ. Ք. ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ

ՄԵԼՔՈւՄՅԱՆ ԱՐՄԵՆ (ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ) – Հակասությունները ստամբուլահայ համայնքում (1945-1947 թթ.)

ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ (ԵՊՀ) – Թուրքիայում փախստական, ապաստան հայցող և ապօրինի բնակություն հաստատած անձանց խնդիրների շուրջ

ԽՈՋԱՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ (ՌՀ(Ս)Հ) – Եվրոպայում Թուրքիայի ժողովրդագրական քաղաքականությունը Ֆրանսիայի օրինակով

ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԱՄ (ԵՊՀ) – Թուրք-սիրիական հարաբերությունները արդի փուլում

Հուլիսի 30-ին, ժամը 13:00
III նիստ (նիստերի դահլիճ)
ՑԵՂԱՍՊԱՆԱԳԻՏՈւԹՅՈւՆ ԵՎ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑ
Նիստի նախագահ` Ա. ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ՄԿՐՏՈւՄՅԱՆ ԱՐՄԵՆ (ՀՊՄՀ) – Ն.Պ. Իգնատևը և Հայկական Հարցը Ադրիանապոլսի զինադադարից մինչև Սան-Ստեֆանոյի նախնական հաշտության պայմանագիր

ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ (ՀՀ ԳԱԱ ՀՑԹԻ) – Ցեղասպանություն և սեռասպանություն (գենդերոցիդ)

ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԵՐՄԻՆԵ (ՀՊՄՀ) – Տերությունների վերջին բանակցությունները Հայկական Հարցի շուրջ (ըստ թուրքական մամուլի)

ԳԶՈՅԱՆ ԷԴԻՏԱ (ԵՊՀ) – Հարավ-կովկասյան հանրապետությունների անդամակցության խնդիրը Ազգերի Լիգային (1920թ. մայիս-դեկտեմբեր ամիսներ)

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ (ՀՀ ԳԱԱ ՀՑԹԻ) – «Մշակութային մոդելները» որպես ամբոխի վարքի կազմակերպման ազդակներ Հայոց ցեղասպանության համատեքստում

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ (ՌՀ(Ս)Հ) – Հայոց ցեղասպանության հարցը Գերմանիայի թուրքական համայնքի օրակարգում

Հուլիսի 30-ին, ժ. 16:00

ԳԻՏԱԺՈՂՈՎԻ ԱՐԴՅՈւՆՔՆԵՐԻ ԱՄՓՈՓՈւՄ

ՎԿԱՅԱԳՐԵՐԻ ՀԱՆՁՆՈւՄ

Ը Ն Դ ՈՒ Ն Ե Լ Ու Թ Յ Ու Ն

Զեկուցումների տևողությունըª մինչև 15 րոպե:

http://www.orient.sci.am/news_view.php?arch=&id=23&langid=1

Նախ, ցանկանում եմ իմ խորին ափսոսանքը հայտնել “Ազգ” օրաթերթի 29.06.2010 համարի անանուն “ԲԱՆԱՍԵՐ”-ի նկատմամբ, քանզի բանն ու խոսքը սիրողը դժվար թե գրականության “դեմ” արտահայտվելը գիտակցեր նման խստաբարո և անարգել խեղաթյուրված իմաստով: Նշեմ, որ Հայ Գրականությունը մեզանում արմատավորված է դեռ մանկությանը, պատանեկությանը, երիտասարդությանը և ողջ կյանքին համաքայլ, ցանկացած կիրթ և համաշխարհային գոհարներին ծանոթ կամ, նույնիսկ, անծանոթ հայ, իմ կարծիքով, քաջատեղյակ է հայրենի գրականությանը և, ուստի, բնավ անհրաժեշտ չէ արևելագետի համար 3-րդ, 4-րդ, նույնիսկ 2-րդ կուրսերում հավելյալ ժամաքանակներ ավելացնել` ոմանց աշխատաժամերին հագուրդ տալու համար: Նշեմ, որ ինքս ներկա պահին վերընթերցում եմ Դերենիկ Դամիրճյանի պատմվածքները: Մի շատ կարևոր հանգամանք ևս. բարձրաձայն խորհրդածության մղված անանուն “ԲԱՆԱՍԵՐ”-ը պետք է նաև անթաքույց բարձրաձայներ իր անձի մասին, որը հնարավորություն կընձեռեր այդքան “քաջ ու մտահոգված” երիտասարդին կամ, գուցե, տարեցին պատասխանել մի շարք հետաքրքիր հարցերի, ասենք, ով է հայը, կամ թե, ինչպես և ինչպիսի նկարագրով ուսանողներին կարելի է ուղեկցել դեպի որևէ հուշահամալիր ազգային տխրության օրերին… Անդրադառնալով բակլայի և արտի պատմությանը, պետք չէ մոռանալ, որ ցանկացած արտատեր և, բնականաբար, արտից օգտվող գերադասում է համտեսել ու ճաշակել առողջ ու անվանակիր բերք: Իսկ հանդուրժողականության սկզբնական ու ելակետային դրույթը անձնական վիրավորանքներից զուրկ ու հոգեկան հավասարակշռությունից բխող վարքն է (տես բացատրական բառարաններում – толерантность – терпимость к чужим взглядам, верованиям, образу жизни и т. п.; в ситуации нынешнего религ. плюрализма: уважение и терпимое отношение одних общин к взглядам других):

Ի դեպ, հայ գրականությունն այդքան “մեծարող և սիրող ջատագովը” դժվար թե հայ գրականությունից նման դասեր քաղեր` անանուն կերպով վատաբանել ու հայհոյախառը փնովել նույն` հայ ազգի մեկ այլ ներկայացուցչի: Իսկ արևելագիտության ամուր և ակադեմիական հիմքերը Հայաստանում կասկածի տակ առնելը, առնվազն, միամտություն է և զավեշտական, գուցե հոդվածագիրը տեղյակ չէ վերջին տարիներին Հայաստանում անցկացված միջազգային լայն ընդգրկում ունեցող կոնֆերանսների, արևելագիտական հայաստանյան և միջազգային մեծ համարում ունեցող գիտական հրատարակությունների մասին… Կարող եմ ուղեկցել նրան արևելագիտության լաբիրինթով և ամենայն մանրամասնությամբ նրա առջև բացել Հայաստանում արևելեգատիտության, իմ դեպքում` իրանագիտության ողջ գանձերը, իսկ առավել լայն ցանկության դեպքում իմ արաբագետ և թուրքագետ կոլեգաների հետ մեկտեղ նրան տեղյակ կպահենք Հայաստանում արևելագիտության մասին: Չիմացությունը դեռևս մարդկային աղետներից սարսափելիագույնը չէ…

Վերջում կցանկանայի կոչ հղել առ իմատություն, քանզի իմաստությունը քարկոծելու և անվայելուչ արտահայտությունների հետ որևէ աղերս չունի և, ինչպես ժամանակին ասել է մտածողներից մեկը, ցանկացած ծայրահեղություն թերիմացության արդյունք է:

Գիտե՞ք, նույնիսկ վախենում եմ, որ արդյունքում պարզվի, թե այս հոդվածի հեղինակը ճանաչված ու, միգուցե, նույնիսկ շատերի կողմից հարգված մի մարդ է:

Վերջերս էր, որ մի գրառման մեջ հղում էի տվել Սամվել Կարաբեկյանի գրած փոքրիկ, ազատ ու «բլոգերային» ոճով գրված նյութին, որը հայտնվել էր մեր` արեւելագետներիս կողմից ստեղծված այս բլոգում: Այն ժամանակ կարճ զրույց-բանավեճ էլ կար. մի քանի մեկնաբանություններ իմ, Սամվել Կարաբեկյանի եւ ahousekeeper -ի կողմից: Ափսոս, որ այնտեղ ամեն ինչ անավարտ մնաց: Ինքս էլ, կարդալով սկզբնական նյութը, համաձայն էի հաղորդագրության բուն իմաստի հետ, իսկ այն, որ տեքստում նկատելի էր հեղինակի անձնական վերաբերմունքը կամ ներհամալսարանական հարաբերությունների փորձը ինձ չէր խանգարում մի կողմ դնել եւ ինձ համար գրեթե անծանոթ պարոն Կարաբեկյանին, եւ քաջ ծանոթ պարոն Մելիքյանին ու մտածել, զուտ որպես նույն ֆակուլտետի նոր շրջանավարտ եւ ֆակուլտետի հետ կապը չկորցրած երիտասարդ, գրառման մեջ արծարծվող խնդիրների մասին:

Այն, որ ԵՊՀ-ում կամ գոնե մեր ֆակուլտետում (որպեսզի ինձ համար անծանոթ ֆակուլտետների մասին գուշակություններ չանեմ) շատ բաներ կան, որ ցանկալի կամ անհրաժեշտ է, որ բարելավվեն, փոխվեն, ավելացվեն կամ ընդհանրապես արմատախիլ արվեն, շատերին է հայտնի: Ու հենց այս առումով էլ ողջունելի է այն փաստը, որ ի սկզբանե հիմնականում ուսանողների կողմից ստեղծված բլոգին շուտով միացան նաեւ մեր ավագ ընկերները, ուսուցիչները, դասախոսները` իրենք էլ իրենց կարծիքը հայտնելով, մեկնաբանելով կամ հոդվածներ գրելով:

Եվ ահա հիմա` շաբաթներ անց, հայտնվում է անանուն մեկը, որ ոչինչ չի ասում բացի նրանից, որ էժանագին վիրավորանքներ է թափում թե Սամվել Կարաբեկյանի, թե մեր` ուսանողներիս հասցեին: Ինչ խոսք, հեղինակի հայերենը լավն է, հարուստ ու ճոխ է, տեքստը կհետաքրքրի բոլոր նրանց, ում հետաքրքրում է այսպիսի ոճը: Սակայն դրանից բացի այլ արժեք հոդվածը չի պարունակում: Նորից, բնականաբար, հայրենասիրության խաղաքարտն է կիրառվում, նորից ծեծված «օտարամոլությունն» է շեշտվում ու նույնքան ծեծված «հայրենասիրությամբ» դրդված էլ, հավանաբար, հեղինակը կառչում է նույնիսկ Կարաբեկյանի ազգանունից. «Այո՛, էությամբ իր ազգանվանը համահունչ այդ սեւ եւ բեկ (բեկված, շեղված ու խեղված իմաստով) խառնածին արարածի խծբծանքին կարելի էր եւ չպատասխանել»: Դե ինչ, կարելի է մտածել, որ հայերիս կեսից ավելիին կարելի է այսօր ծաղրել նրա համար, որ մեկի ազգանունն Ալլահվերդյան է, մյուսի հայրանունը` Քյարամի, երրորդի հայրենի գյուղն էլ մինչեւ հիմա խոսակցական լեզվում Բոզիգեղ կամ Համզաչիման է կոչվում:

Հենց առաջին տողում արդեն հղումը տվեցի, այնտեղ ավելի մանրամասն կարելի է կարդալ, թե ինչպես արեւելագետը դառնում է ճնճղուկ, գարշահոտ խլուրդ, նրա ֆակուլտետի ուսանողները` օտարամոլ թռչնիկներ եւ այլն: Ավելի ստույգ` «զիգզագ կիսափափկասուն ու մյուս «բուրավետ» թռչնակներ»:

Գրում է ու գրում: Իսկ հարցի քննարկումն այդպես էլ մնում է մի կողմ: Պետք է հավելեմ, իհարկե, որ, այնուամենայնիվ, մի սխալ թույլ է տրվել մեր կողմից: Դրա մասին էլ անանուն գռեհիկը գրում է իր հոդվածի սկզբում. մեր ընկերների կողմից հեռացվել է նրա կամ նրա համախոհներից ինչ-որ մեկի մեկնաբանությունը: Սա, ըստ ինձ, չպետք է արվեր, թեեւ ինքս ծանոթ չեմ մեկնաբանությունների պարունակությանը, ու եթե դրանք էլ այս նույն տեքստի պես աղբ էին ընդամենը, ապա կարելի էր եւ այդպես վարվել: Ամեն դեպքում, ես կողմ եմ բաց քննարկումներին:

Վերջում էլ հավելեմ, որ տարօրինակ է հեղինակի անունը չնշելը: Ինչի՞ց է վախենում: Երեւի թե նրանից, որ օտարամոլ ճնճղուկներով կարող էինք հավաքվել ու հակահայ շամանների օգնությամբ իրեն մի ցավ պատճառել: Բայց, անկեղծ եմ ասում, էդպիսի բաների ձեւը չգիտենք:

Ūjān – տեղանուն Իրանի Թեհրան, Սավե, Ղազվին, Բիրջենդ շահրեստաններում և Հայաստանի Արագածոտնի մարզում։ Սակայն Իրանի և Հայաստանի «Ուջանների» նույնանունությունը չի խոսում դրանց նույնականության մասին։ Դրանք ծագումնաբանական ու իմաստային առումով միանգամայն տարբեր են։

Հայաստանի Արագածոտնի մարզի Ուջան գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 1150 մ բարձրության վրա։ Ըստ Հայաստանի Հանրապետության 2001 թվականի մարդահամարի, Ուջանի մշտական բնակչությունը՝ 2758, իսկ առկա բնակչությունը 2510 հոգի է: Բնականունը վկայվել է Վժան, Ուժժան ձևերով և մտել է Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհի Արագածոտն գավառի մեջ։ Հիշատակվում է Հովհ. Դրաստխանակերտցու մոտ (10 –րդ դար): Հայերեն «Վժանը», ըստ երևույթին, հանգում է միջին իրանական Vēžān ձևին. հայերենում շեշտակիր դիրքում -ē- (հյ. –է–) դառնում է –ի– (հմմտ. սէր–սիրոյ), ինչի հետևանքով այն փոխակերպվել է Վիժան –ի, որն էլ ավելի ուշ՝ Վժան–ի։ Միջին իրանական (պարթևերեն կամ միջին մարական) vēž- ձևը < հին իրանական *waij- «թափել, հոսել» արմատից է, որից հայերենում ունենք նաև վիժել բառը։ Ժամանակակից Ուջանը «Վժան» ձևի զարգացման արդյունք է։ Տեղանունը, ըստ ամենայնի, կապված է տեղանքում «գահվիժող, ուժեղ թափվող ջրի» գոյության հետ։

Իսկ ինչպե՞ս է մեկնաբանվում Իրանի Ūjān տեղանունը։ Այս տեղանվան հիմքում ընկած է ūjā- «ծփի» բուսանունը, ինչը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ վերոնշված տեղանքներում այդ ծառատեսակը առատ է։

Սույն թվականի հունիսի 29-ին ԵՊՀ Արևելագիտության ֆակուլտետի Արաբագիտության ամբիոնի «Արամ Տեր-Ղևոնդյան» գիտական սրահում տեղի ունեցավ ԵՊՀ Արևելագիտության ֆակուլտետի ՈՒԳԸ ջանքերով կազմակերպված  ուսանողական գիտաժողովը։ Գիտաժողովը սկսվեց Արաբագիտության ամբիոնի վարիչ բ.գ.թ. դոցենտ Սոնա Տոնիկյանի ողջույնի խոսքով։

Ներկայացվեցին հետևյալ  զեկուցումները.

Անդրեասյան Վիկտորիա

Խաչակիրների դեմ սրբազան պատերազմը՝ որպես գաղափարախոսություն Նուր ադ-Դինի քաղաքական պլաններում

Գրիգորյան Ամալյա

Գոլդա Մեիրի գործունեությունը`որպես Իսրայելի արտաքին գործերի նախարար և աֆրիկյան պետությունները

Բազինյան Մարիետա

Նախաիսլամական ժամանակաշրջանի մուրուվան`որպես հասարակական հարաբերությունների հիմք

Սահակյան Նաիրա

«Դիա» ինստիտուտի իսլամացումը

Զուլալյան Նարեկ

Հողային համակարգը Օսմանյան կայսրությունում

Հավանաբար շատերը կհամաձայնեն, որ մեր կրթական համակարգի ամենաթույլ կողմը  պատշաճ կերպով կազմված և  իրականացվող կրթական ծրագրերի բացակայությունն է։ Ուսանողներին, թերևս, ծանոթ մի իրավիճակ է, երբ միևնույն ծրագրում ընդգրկված դասընթացները կարծես թե բոլորովին էլ կապակցված չեն մեկը մյուսին կամ դասընթացներից մեկը ակնհայտորեն հետաքրքիր է և տեղավորվում է մասնագիտական հիմնական նպատակի ընկալման շրջանակում, իսկ մյուսի առնչությունը այդ նպատակին հասկանալի չէ։ Այդ ամենի հիմքում ընկած է նախևառաջ այն, որ ուսումնական ծրագիրը ճիշտ չէ կառուցված՝ դասընթացների ընտրությունը պատահական բնույթ է կրել, հստակ չեն ձևակերպվել ծրագրի հիմնական նպատակը և կրթական այն վերջնարդյունքները, որոնք ծրագիրն իրականացնող մասնագիտական կոլեկտիվը (դասախոսական կազմը) ակնկալում է ուսանողներից ուսումնառության շրջանի հաջող ավարտին։ Այդ վերջնարդյունքներն ընդունված է ձևակերպել այսպես կոչված կոմպետենցիաների տերմիններով, այսինքն՝ ծրագիրը կազմելիս անհրաժեշտ է հստակ պատկերացնել և նկարագրել այն, ինչ պետք է գիտենա/իմանա, հասկանա և/կամ ի վիճակի լինել կատարելու ուսանողը բարձրագույն կրթության այս կամ այն շրջափուլի (բակալավրի կամ մագիստրոսի) կրթական ծրագիրը հաջողությամբ յուրացնելիս։ Կոմպետենցիաների ձևավորումն ու զարգացումը ցանկացած արդիական կրթական ծրագրի առանցքն է։

Այդ բացը լրացնելու և Հայաստանի բուհերին նոր սերնդի կրթական ծրագրեր մշակելու համար օժանդակություն ցուցաբերելու նպատակ է հետապնդում Ա.Բուդաղյանի և Ս.Կարաբեկյանի՝ ”Կոմպետենցիաների ձևավորմանն ուղղված կրթական ծրագրերի կառուցում և իրականացում” մեթոդական ուղեցույցը։ Աշխատանքը կատարվել է Բարձրագույն կրթության ռազմավարական հետազոտությունների ազգային կենտրոնում ՝ Բաց հասարակության ինստիտուտի օժանդակության հիմնադրամ – Հայաստանի դրամաշնորհային ծրագրի շրջանակներում, ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության կողմից երաշխավորվել որպես մեթոդական ուղեցույց ՀՀ բուհերի համար, իսկ հրատարակությունն իրականացվել է Tempus ծրագրի Հայաստանյան գրասենյակի ֆինանսական աջակցությամբ։

Ուղեցույցի էլեկտրոնային տարբերակին կարելի է ծանոթանալ http://www.osi.am/pdf/Tuning_Guide.pdf կամ http://www.tempus.am/Tempus%20HERE/Guide_HERE.pdf հասցեներով։