Մհեր Սահակյան
Սեֆյան Իրան-Ռուսաստան հարաբերություննեի հիմնախնդիրները, հայ խոջաների դերը առևտրական հարցերում (1550-1616թթ)
Հոդվածը վերաբերում է Իրան-Ռուսաստան հարաբերություններին Սեֆյանների գահակալության օրոք (1550-1616), երբ այս երկու պետությունների մեջ հաստատվեցին դիվանագիտական հարաբերություններ: Որո՞նք են ուսումնասիրության արժանացած նյութի հիմնական դրույթները, ինչո՞վ է բացատրվում նյութի արդիականությունը: Հիմնական դրույթներն են` նորաստեղծ Սեֆյան տերության քաղաքական, տնտեսական հարաբերությունները` հյուսիսում հզորացող Ռուսաց կայսրության հետ, առևտրի հիմնական ուղիները Ռուսաստանի եվ վերջինիս տարածքով` Եվրոպական տերությունների միջև, հայ առևտրականների դերը` ռուս-իրանական հարաբերություններում: Ուսումնասիրության արդիականությունը կայանում է նրանում, որ ինչպես և հիմա այնպես էլ 1550-1616 Իրանը գտնվում էր տնտեսական որոշակի շրջափակման մեջ: Ցամաքային և ջրային ճանապարհների փակ լինելու պատճառներն էին թուրք-իրանական չընդհատվող պատերազմները, Պարսից ծոցում առևտուրը խոչընդոտող պորտուգալացիները: Ներկայումս Իրանի հանդեպ կիրառվում են մի շարք սանկցիաներ, որոնք խոչ¬ըն-դոտում են Արևմուտք-Արևելք քաղաքական երկխոսությանը, բարդացնում տնտեսական համագործակցությունը: Այս համատեքստում Ռուսաստան-Իրան հարաբերությունները շարունակում են մնալ առանցքային: Ինչպես մի քանի դար առաջ, երբ հայ խոջաներին հաջողությամբ մասնակցում էին Իրան-Ռուսաստան, Իրան-Եվրոպա հարաբերությունների զարգացմանը, այնպես էլ ներկայումս ՀՀ-ն ունի այդ հնարավորությունները հանդես գալու, որպես կապող օղակ Իրան-Եվրոպա, Իրան-Ռուսաստան հաաբերություններում:
XVI-րդ դարում Եվրոպայի քաղաքական կյանքում մյուս գերհզոր տերությունների՝ Իսպանիայի, Պորտուգալիայի, Ֆրանսիայի, Ավստրիայի, Թուրքիայի կողքին ասպարեզ է դուրս գալիս միավորված Ռուսական պետությունը, իսկ Մերձավոր Արևելքում հզորանում էր Սեֆյան Իրանը, որի տարածքով էին անցնում արևելքն արևմուտքին կապող առևտրական ճանապարհները։ Օսմանյան կայսրության շարունակում էր սպառնալ Եվրոպայի անվտանգությանը, խոչընդոտում էր միջազգային առևտրի բնականոն ընթացքին: Դեռևս 1476թ. Ստամբուլ եկած եվրոպացի առևտրականներից` մեծամասնությամբ վենետիկցիներից և Ջենովացիներից հարկում էին բերած ապրանքների գնի 5% -ը, մուսուլման-ներից` 4%-ը: Մետաքսի առևտրին վերաբերող հատուկ հրամանով Շիրվանից, Առանից ու Իրանից Բուրսա եկող մետաքսի քարավանները մաքսավճար էին մուծում, թե Բուրսայում, թե Թոխաթում :Այսպիսին էր իրավիճակը, երբ նորաստեղծ Սեֆյան Իրանը պայքարի մեջ մտավ Օսմանյան կայսրության դեմ: Եվրոպական երկրները և Սեֆյան Իրանը փորձեցին հակաթուրքական համատեղ դաշինք ստեղծել, որի վերջնական նպատկակն էր լինելու պարտության մատնելով Թուրքիային ապահովել Արևմուտքն Արևելքին կապող ծովային և ցամաքային առևտրային ճանապարհների ապահո-վությունը։ Իսկ որո՞նք էին Իրանից Եվրոպա ապրանքների տեղափոխման հիմնական ճանապարհները:
I. Օսմանյան կայսրության տարածքով անցնող ցամա-քային և ծովային ճանապարհները
II. Պարսից ծոցով անցնող ծովային ճանապարհները
Ինչպես վերը նշեցինք, առաջին տրանզիտային ուղին անցնում էր Օսմանյան կայսրությանով, որի հետ պատերազմում էր Իրանը, իսկ երկրորդ ճանապարհն անցնում էր Պարսից ծոցով, որը 1507թ. վերահսկվում էր պորտուգալացիների կողմից, թե թուրքերը, թե պորտուգալացիների դրած բարձր մաքսավճարների և հարկեի պատճառով եվրոպական երկրներն ու Իրանն ահռելի վնասներ էին կրում: Առաջացել էր երրորդ ճանապարհի բացման անհրաժեշտությունը, որը Եվրոպա ուղարկվող ապրանքների համար հուսալի ճանա-պարհ կդառնար և զերծ կլիներ թուրք-իրանական երկարատև պատերազմներից, ինչպես նաև չէր խոչընդոտի Իրանի առևտրական հարաբերություններին այն երկրների հետ, որոնք քաղաքական լարված հարաբերություններ ունեին Պորտուգալիայի և Իսպանիայի հետ և ձեռնտու չէին համարում պորտուգալացիներին հարկեր տալ Պարսից ծոցից օգտվելու համար: Այս նոր ճանապարհի որոնումը շուտով արդյունք տվեց, երբ անգլիացի առևտրականները առաջար-կեցին օգտագործել Սպիտակ ծովը, որպես Անգլիան Ռուսաստանին կապող հիմնական ճանապարհ: Հետագայում այս ճանապարհը հնարավորություն տվեց Ռուսաստանին դառնալ տարանցիկ երկիր, որը ևս մի կարևոր խթան հանդիսացավ Արևմուտք-Արևելք առևտրական հարաբերությունների զարգացման գործում: Զարգացան ռուս-իրանական շահավետ առևտրական, տնտեսական հարաբերությունները, որոնք նպաստեցին նաև քաղաքական սերտ համագործակ-ցության:
Սեֆյանների իրանական գահին հաստատվելուց հետո ռուս-իրանական հարաբերությունները գործնականում հաստատվեցին շահ Թահմասբ Ա-ի (1524-1576) օրոք։ Այս հարաբերությունների հաստատման կարևորությունը առա¬ջա-ցավ այն ժամանակ, երբ 1553թ. Ռիչարդ Չանսլերը ցար Իվան Ահեղի թույլտվությամբ հիմնադրեց «Մոսկվայի առևտրական կազմակերպությունը»։ Նրա մահից հետո կազմակերպության նավատորմի ղեկավար դարձավ Անթոնի Ջենքինսոնը։ «Մոսկվա» կազմակերպությունը վերջինիս գործուղեց Իրան որպեսզի առևտրական կապեր ստեղծի մետաքսի ստացման կենտրոն հանդիսացող Իրանի հետ ։ 1562թ. Նոյեմբերի 20-ին Ջենքինսոնը ներկայանալով շահ Թահմասբ Ա-ին հանձնեց Անգլիայի թագուհու (Էլիզաբեթ Ա-ի) նամակը, որտեղ ասվում էր. «Ի պատիվ երկու տիրակալա¬ների, հանուն հպատակների բարգավաճման, երկողմանի շահի, հաստատել բարեկամություն, չխոչընդոտել բեռների, առևտրականների, մարդկանց ազատ տեղաշարժին, նպաս¬տել իրենց երկրների տարածքներում միմյանց ապրանքների ազատ ներմուծմանն ու արտահանմանը»։ Սակայն շահ Թահմասբի մոտ հետաքրքրություն չառաջացավ և նրա պատասխանը կտրուկ էր. « Հէյ անհավատ, ես ոչ մի ցանկություն չունեմ անհավատների հետ բարեկամ դառնալ» ։ Ջենքինսոնը չկարողանալով գործը գլուխ բերել վերադարձավ Մոսկվա։ 1569թ. Իվան Ահեղը Դոլմատ Կարպովիչի միջոցով շահին նվիրեց 30 թնդանոթ, 4000 հրացան, առաջարկեց շահի զինվորներին հրազենից օգտվելուն վարժեցնել։ Ցարը խոստացավ, որ եթե շահը հավանի այդ թնդանոթները և հրացանները, ապա ինքը գերմանական որակյալ զենքեր կվաճառի շահին։ Շահը գոհ լինելով այս նվերներից և խոստումներից` թույլատրեց օգտագործել իր տիրապետության տակ գտնվող ծովային և ցամաքային ճանապարհները ։ Հետագայում «Մոսկվայի առևտրական կազմակերպության» ներկայացուցիչները ևս Իրանում ազատ տեղաշարժվելու իրավունք ստացան, ազատվեցին մաքսային հարկերից, ճանապարհների օգտագործման դիմաց տրվող հարկերից ։ Շահ Թահմասբին հաջորդած Իսմայիլ Բ-ի (1576-1577) կարճաժամկետ գահակալումից հետո, շահ է դառնում Թահմասբ Ա-ի մյուս որդին` Մոհամմադ Խոդադբանդեն (1577-1587), որն իր գահակալության առաջին տարիներին Հադի բեկի գլխավորու-թյամբ դեսպանություն է ուղարկում Ռուսաստանի ցար` Ֆեոդոր Ա-ի մոտ։ Շահը ցարին առաջարկում էր Իրանի իշխանության հետ բարեկամություն հաստատել, համաձայն էր հանուն այս բարեկամության ցարին զիջել Բաքու և Դերբենդ քաղաքները ։ Ցարը Գրիգորի Վասիլչիկովի գլխավորությամբ պատասխան այցով Իրան է ուղարկում դեսպանություն: Վերջիններս հասնելով Աստրախան տեղեկանում են, որ Մոհամմադ Խոդադբանդեյին գահընեց է արել և գահին բազմել նրա որդին՝ Աբբաս Միրզան: Խորհրդակցելով Իրանի դեսպան Հադի բեկի հետ, ստանալով ցարի կարգադրությունները, դեսպանությունը շարունակում է ճանապարհը դեպի Իրան։ Դեսպան Վասիլչիկովը նամակում փոխում է ստացողի՝ Մոհամադ Խոդադբանդեյի անունը, նորընծա շահի՝ Աբբաս Ա-ի անունով։ Ֆեոդոր Ա-ն պաշտո-նական նամակում գրում էր.«…Նորին մեծություն սիրելի շահին, շիրվանական և պարսկական հողերի ղեկավար շահ Աբբասին թող հայտնի լինի, որ քո հայր Խոդադբանդե շահը մեր մոտ էր ուղարկել իր հավատարիմ մարդուն՝ Հադի բեկին ( ռուսական աղբյուրներում Անդի բեկ), որի բերած նամակում գրում էր մեզ, որ մեր մեծ տիրակալ հայրն ու մեծ տիրակալ պապը, և քո մեծ պապը, և քո Հայրը՝ Խոդադբանդեն, նամակագրության և ջերմ հարաբերություններ են ունեցել , և Մենք էլ, Ձեր հոր հետ, լինենք ընկերության, եղբայրության, սիրո և նամակագրության մեջ… Մենք Հադի բեկին, լավ ընդունեցինք և քո հոր նամակը լսեցինք։ Հադի բեկը ասեց, որ Քո հայրը, վերցնելով Դերբենդն ու Բաքուն, ցանկանում էր Մեզ հանձնել։ Մեր պետություն Մոսկվայում լուր հասավ, որ Դու նստել ես Քո հոր գահին, և Մենք ցանկանում ենք Քո հետ, լինել եղբայրության և սիրո մեջ, Հադի բեկին Քո մոտ ենք ուղարկում Մեր դեսպան Գրիգորի Վասիլիչկովի հետ։ Նրա միջոցով Քեզ տեղեկացնում ենք, որ Մեր հետ նամակա-գրության, եղբայրության և սիրո մեջ լինես։ Եվ դու Մեր եղբայր, դեսպանին ընդունես, խոսքը լսես, խոսքերին հավատաս։ Նրան լսելուց հետո Մեր մոտ կուղարկես քո մեծ դեսպաններին, որոնք կկարողանան ամրապնդել եղբայրա-կան սերը, կհաստատեն յուրաքանչյուր թշնամու դեմ միաս-նական գործելը» ։ Ֆեոդոր Ա ցարը դեսպան Վասիլչիկովին հրամայել էր բանավոր խոսքում դիմել շահին հետևյալ խոսքերով. «…և Թերեքի վրա նոգայների հետ միասին հրազենով զինված պետք է կռվի դուրս գալ թուրքերի և Ղրիմի թաթարների դեմ, որպեսզի ճանապարհը կտրենք և թուրքական զորքին թույլ չտանք քո ղզլբզաշական հողն անցնի…» : Գրիգորի Վասիլչիկովը, հանդիպելով Շահ Աբբասի հետ, առաջ է քաշում Բաքուն և Դերբենդը Ռուսաստանին հանձնելու Մոհամադ Խոդադբանդեյի առաջարկը, հարցնում է՝ արդյոք շահն ի վիճակի կլինի միայն իրանական զորքերով թուրքերից հետ գրավել այդ քաղաքները: Շահ Աբբասը պատասխանում է. «Թող Մեր եղբայրը Բաքու և Դերբենդ զորք ուղարկի: Մենք կարող ենք գրավել այդ քաղաքներն ու հանձնել Մեր եղբորը, առանց նրա զորքերի, սակայն մեր եղբոր հետ ցանկանում ենք ստեղծել դարավոր եղբայրություն, սեր, դաշնակցության, իսկ մեր եղբայրն էլ թող մեր մոտ ուղարկի մեծ դեսպաններ…» : Այսպիսով, Շահ Աբբասը փորձում էր ռուսներին զիջելով սեփական հավակնություն-ները Բաքու և Դերբենդ քաղաքների նկատմամբ, որոնք փաստացիորեն գտնվում էին թուրքերի ձեռքում, ռուսների մոտ հետաքրքրություն առաջացնել կնքել հակաթուրքական դաշինք, եթե ռուսական զորքերը տեղաբաշխվեին Իրանի հարավային սահմանների մոտ, շահ Աբբասը կլուծեր նաև Իրանի հարավային սահմանների պաշտպանության հարցը, ռուսական զորքերին կփակեյին թուրքական և Ղրիմի խանի զորքերի հնարավոր հարձակման ճանապարհները: Ռուսական դեսպանի Իրանում գտնվելու ժամանակ այնտեղ էին նաև թուրքական դեսպաններրը: Շահը սկզբից ընդունեց ռուսական պատվիրակությանը, որից հեոտ թուրքական դեսպանին հայտնեց, որ ցար Ֆեոդոր Ա-ն համաձայնվել է թուրքերի հետ պատերազմել: Քանի որ Իրանը պատերազմում էր, թե Օսմանյան կայսրության, թե Բուխարայի արքա Աբդուլի հետ, երկրում սրվել էին երկպառակությունները. Մոհամադ Խոդադբանդեն և Շահ Աբբասի եղբայր Համզա միրզան փորձում էին Աբբասին գահընկեց անել, թուրքական զորքերի կողմից Արևելյան Հայաստանը, Առանն ու Շիրվանը գրավելուց հետո կտրվել էր ցամաքային կապը վասալ Վրաստանի հետ, ապստամբել էր Ուրգենչի արքա Ազիմի որդի Մահմեդը: Փաստորեն Շահ Աբբասի գահակալությունը վտանգված էր և թեկուզ որոշակի տարածքային զիջումների գնով ռուսների հետ բարեկամական հարաբերությունները դարձել էին անհրաժեշտություն, անընդհատ պատերազմների մեջ գտնվող Իրանին հարկավոր էին նաև ֆինանսներ, որը մեծապես կախված էր նաև Ռուսաստանի հետ առևտրից: Ցարի առաջ քաշած առաջարկներն ավելի գործնական դարձնելու համար շահը 1589թ. Ռուսաստան է ուղարկում դեսպանություն Բութաղ բեկի գլխավորությամբ. այս դեպանության մեջ էր Հադի բեկը, թարգմանիչ, և այլք։ Դեսպան Գրիգորի Վասիլչիկովի հաշվետվության մեջ տեղեկություններ կան այն մասին, որ Ռուսաստնան էր գալիս Գիլանի անհնազանդ Ահմադ խանի դեսպանը՝ խոջա Հասանը։ Հետաքրքրական է, որ Մոսկվան բանակցություններ էր սկսել, թե կենտրոնախույս Ահմադ արքայի, թե Իրանի կենտորանա-կան իշխանության հետ, և կարելի է գալ այն եզրակացության, որ եթե Ռուսաստանը ցանկանում էր Իրանի հետ ստեղծել թե տնտեսական, և թե քաղաքական կայուն հարաբերություններ, ապա Ահմադի հետ բանակցում էր միայն այն պատճառով, որ Իրանի հետ առևտուրը անմիջապես կատարվում էր Գիլանի միջոցով. քանի որ ծովային ուղին երկու երկրները կապում էր Աստրախանի և Գիլանի միջոցով, ուստի ցարը մտահոգու-թյուն ուներ, որ եթե Ահմադ խանի հետ նորմալ հարա-բերություններ չհաստատվեն ապա վերջինս հնարավոր է խոչընդոտի այս կարևոր ռազմավարական նշանակություն ունեցող առևտրական ճանապարհի բնականոն օգտագործմանը։ Ահմադ խանն էլ հետաքրքրված էր Գիլան-Ռուսաստան առևտրական կապերի ամրապնդմամբ: Գրիգորի Վասիլչի-կովը Ռուսաստան վերադառնալիս ևս հանդիպեց Ահմադ խանին, վերջինս խնդրեց Գրիգորիին հայտնել Ռուսաստանի առևտրականներին որ նրանց ապահովությունն ու անվտանգությունը կհոգա Գիլանում, որ նրանք ազատորեն կարող են գալ ու առևտուր անել Գիլանի տարածքում։ Ռուսներին մեծապես հետաքրքրում էր շահ Աբբաս Ա-ի վարած արտաքին քաղաքականությունը, տեղեկատվություն-ներ ստանալու համար Իրանից եկող դեսպանությանն ընդառաջ է ուղարկվում Դմիտրի Տուրգենևը։ Ցարը Տուրգե-նևին հրամանում էր. «… Իրանի դեսպաններից, պարզեք, թե ինչ մտադրություններով են գալիս, ղզլբաշական շահը, որ երկրի և որ տիրակալի հետ հաշտության մեջ չէ, կեսարի, իսպանական և ֆրանսիական թագավորների հետ նամակա-գրություն եղել է արդյոք, Կեսարը, իսպանական, ֆրանսիա-կան թագավորները շահի մոտ դեսպաններ ուղարկե՞լ են, թուրքակամ սուլթանի և Բուխարայի արքայի հետ խաղաղության մե՞ջ են, թուրքական սուլթանը շահի մոտ դեսպաններ ուղարկե՞լ է արդյոք, ի՞նչ նպատակով է ուղարկել, այն քաղաքները, որոնք գրավել էին թուրքերը, բոլորն են արդյոք շարունակում նրանց ձեռքում մնալ, շահը ցանկանում է արդյոք թուրքական սուլթանի հետ մշտական հաշտություն կնքել, հաշտվել է արդյոք Բուխարայի արքայի հետ, ի՞նչպես են մտադիր զարգացնել հարաբերությունները թուրքերի և Բուխարայի հետ…Եթե կհարցնեն, թե ի՞նչպիսին է Ռուսաստանի հարաբերությունները, Ղրիմի հետ, Դմիտրին պետք է պատասխանի, որ Ղրիմի արքա Ղազի Գիրեյը մեր ցարի հետ նամակագրություն է վարում, որպեսզի մեր ցարի հետ բարեկամական հարաբերություններ հաստատի…Եթե կհարցնի, թե ինչպիսի՞ հարաբերություններ ունի թուրքական սուլթանը մեր ցարի հետ,Դմիտրին պետք է պատասխանի, որ թուրքական սուլթանը մեր ցարին առաջարկում էր հաստատել եղբայրական սեր, և միասնաբար կանգնել բոլոր թշնամիների դեմ, սակայն մեր ցարը չցանկացավ նրա հետ եղբայրական հարաբերություններ հաստատել…» ։ Այսպիսով Տուրգենևի հիմնական խնդիրն էր ճշտել, թե որոնք են իրանական արքունիքի արտաքին քաղաքականությանը վերաբերվող գերակա խնդիրները, ինչպես նաև ներկայացներ Ռուսաստանի հզորացումն ու Իրանին բարեկամ դիտարկելը։
1590թ. Ղզլբաշից ցար Ֆեոդորի մոտ Տրոցկոյե գյուղ Մեդնո վերադարձավ դեսպան Գրիգորի Վասիլչիկովը, ատենադպիր Օֆոնասիի Մոնաստիրևը` իրենց հետ բերելով նաև Գիլանի արքա Ահմեդի նամակը, որտեղ ասվում էր. «Ձերդ մեծության, հավատարիմ, դեսպան Գրիգորի Վասիլչիկովը իր ուղեկիցների հետ եկան Գիլան, արժանացան մեր ընդունելությանը, Ձեր նամակը մեզ հասցրեցին… Ձեր դեսպաններին առանց ուշացնելու, պատիվներով ուղարկեցինք իրանական հողերի տիրակալի մոտ…Նամակը գրված է 996թ. (Ք.ծ.1588թ).» : Ցարն ընդունեց իրանական դեսպա¬նությանը, ըստ արարողակարգի ձեռքը դրեց Բութաղ բեկի ու Հադի բեկի գլխին։ Բութաղ բեկն այսպես սկսեց իր ճառը. « Ամբողջ Ռուսաստանի մեծն տիրակալ, ցար ու մեծ իշխան Ֆեոդոր Իվանի, շահ Աբբասը հրամայել է ձեր առջև խոնարհվել։ Ձերդ մեծություն, շահ Աբբասը հրամայել է Ձեր որպիսությունը հարցնել և հայտնել իր առողջության մասին»։ Ցարը դեսպաններից շահի դիվանագիտական նամակը վերցրեց, տվեց դյակ Օնդրեյ Շելկալովին։ Դեսպանները հայտնեցին նաև իրենց բանավոր ասելիքն ու ցարին հանձնեցին շահ Աբբասի նվերները։ Ցարն ընդունեց նաև Գիլանի արքա Ահմադի դեսպանին, որը ցարին հանձնեց Ահմադ արքայի նվերները։ Ըստ արարողակարգի ցարը դեսպաներին հրավիրեց ճաշկերույթի : Շահ Աբբաս առաջինը դիվանագիտական նամակով գրում էր ցարին.
«Ամենակարող Աստված»
Քաջ, փառահեղ, արդար, սիրելի տիրակալ, մեծ փառքի ու պատվի մեջ գտնվող Ֆեոդոր Իվանի։….Աստված քեզ հար-գեց ու մյուս մարդկանցից բարձր կարգեց։ Նման ես անցյալի պարսից մեծ տիրակալներին։ Քո մեծությամբ ու փառքով՝ Ջամշիդին, արդարությամբ՝ Նուշիրվանին, խոհեմությամբ՝ Բահրամին, արքայական արժանապատվությամբ՝ Դարեհին, քաջությամբ՝ Ղազան Փերիային, դու քրիստոնյա առաջին տիրակալների իրավահաջորդն ես։ Թող Աստված պահպանի քո գահը դարեր շարունակ։ Դուք ուղարկել էիք ինձ սիրալիր նամակ և Գրիգորի Բորիսի Վասիլչիկովը պատեհ պահի բերեց այն։ Մենք Ձեր նամակը սիրով ընդունեցինք և լսեցինք: Մեր համար պատիվ է, որ Դուք ցանկանում եք մեր հետ ընկերության, սիրո և միասնականության մեջ լինել։ Ի սկզբանե մեր տիրակալների և ռուսաց տիրակալների միջև նամակագրություն է եղել։ Աստծո դատաստանով Մենք թուրքերին թշնամի դարձանք: Երբ Աստծո ողորմությամբ Մենք և Դուք դարձանք տիրակալներ մեր միջև գրագրությունը վերականգնվեց։ Աստված տա, որ մեր միջև այնպիսի ընկերություն և սեր առաջանա, որ մյուս փառահեղ տիրակալները նախանձեն : Ձեզ մոտ ենք ուղարկել Մեր դեսպանին՝ Բութաղ բեկին, նա մեր արքունիքում հարգված ու հավատարիմ մարդ է, նրա հետ է նաև Հադի բեկը…Ձեր նամակում գրել էիք, որ մենք զիջենք այն երկու քաղաքները և մենք ձեզ ենք զիջում Դերբենդն ու Բաքուն :Մենք ոչ միայն այդ երկու քաղաքի հարցում ենք ցանկանում համագործակցել Ձեր հետ, այլև լինել սիրո, ընկերության և նամակագրության մեջ ։Իրանական կողմը շարունակում էր Բաքույի և Դերբենդի միջոցով, որոնք գտնվում էին թուրքերի ձեռքում շահագրգռել ռուսներին պատերազմական գործողություններ սկսել Օսմանյան կայսրության դեմ: Շահ Աբբասն իր ողջույներն ու նվերներն էր ուղարկել նաև ախոռապետ Բորիս Գոդունովին, ով Ռուսական թագավորության կարոր դեմքերից էր, հենց նա հետագայում դարձավ ցար։ Շահ Աբբասը իր դեսպաններից և լրտեսներից բավականին տեղեկություններ ուներ Ռուսաս-տանի ներքին կյանքի մասին և դեսպանների միջոցով Բորիս Գոդունովին խրախուսեց շարունակել ռուս-իրանական մերձեցմանը միտված քայլերը։ 1590թ.Կոստանդմուպոլսում Սեֆյան Իրանը հաշտության պայմանագիր կնքեց Օսմանյան կայսրության հետ։ Շահ Աբբասը հասկացել էր, որ եթե նույնիսկ ռուսները օգնական զորք ուղարկեն Դերբենդի ու Բաքվի ուղղությամբ` պատերզամում հաջողության հասնելն այլևս հնարավոր չէ, քանի որ երկիրը գտնվում էր պառակտված վիճակում, բանակը անկազմակերպ էր և վատ զինված: Ըստ Կոստադնոպոլսի պայմանագրի` Իրանն Օսման-յան կայսրությանն էր զիջում Արևելյան Հայաստանը, Շիրվանը, Արևելյան Վրաստանը, բացառությամբ Թալիշի ու Արդաբիլի՝ ամբողջ Ատրպատականը, ինչպես նաև Լորեսթանի մի մասը: Շահ Աբբաս Ա-ն պարտավորվում էր չմիջամտել ռուս-թուրքական հարաբերություններին, ինչը անհանգստություն առաջացրեց Մոսկվայում, որովհետև այս պայմանագիրը մեծապես վտանգում էր ռուս-իրանանական համագործակցությունն ու առևտուրը, թուրքերի վերահսկո-ղու¬թյանն էր անցնում Իրանից Ռուսաստան գնացող ռազմավարական նշանակություն ունեցող առևտրի ճանապարհը։ Ռուսաստանի ցար Ֆեոդոր Ա-ն դեսպանություն ուղարկեց Իրան Անդրեյ Սվենիգորոդսկիի գլխավորությամբ, որը շահին հանձնեց ցարի ուղարկած նամակները: Ցարը գրում էր. «Լսել ենք, որ Իրանը Թուրքիայի հետ հաշտություն է կնքել. ցանկանում ենք հերքում ստանալ, քանի որ այս փաստի իրական լինելը Մեր համար ցանկալի չէ: Սվենիգորոդսկու դեսպանությունն ուղարկում ենք, որպեսզի երկու երկրների միասնականությունն ու բարեկամությունն ամրապնդենք» ։ Շահ Աբբաս Ա-ն պատասխան այցով Ռուսաստան ուղարկեց իր դեսպան Էմամ Ղուլի Խանին: Այս դեսպանության միջոցով շահն առաջարկում էր, որ Ռուսաստանն ու Իրանը մշտական դեսպանություններ հաստատեն, որպեսզի երկու երկրների միջև բարեկամությունն ու համագործակցությունը, միասնա¬կանու-թյունը ամրանա և երկու երկրները ստեղծեն ռազմական դաշինք, միմյանց տարածքներից դուրս շպրտեն օսման¬յան թուրքերին, բացեն առևտրական հարաբերությունների համար կարևոր ճանապարհները ։
Ռուսական դեսպանը հայտնում է, որ ցարը հրամայել է թույլ չտալ թուրքական և Ղրիմի զորքերին անցնել Թերեքը և այդտեղից հարձակվել Իրանի վրա, որի համար հրամայել է նաև Աստրախանի և Թերեքի վոյեվոդներին գնալ թուրքերի վրա ։ Այսպիսով շահ Աբբասը մինչև Թուրքիայի հետ նոր պատերազմ սկսելը, փորձում էր հարցը տեղափոխել գործ-նական դաշտ, կնքել այնպիսի դաշինք ռուսների հետ, որ վերջիններս թուրք-իրանական հնարավոր պատերազմի ժամանակ պարտավորված լինեն Իրանի կողմից մտնել պատերազմի մեջ:1597 թ. Իրան ուղարկված ռուսական դեսպանին հանձնարարվում էր հավաստիացնել շահին, որ ցարը ռազմական օգնություն ցույց կտա Իրանին, ընդդեմ Թուրքիայի, նրա վասալների ու Բուխարայի, եթե դրա կարիքը լինի և շահը իրենից օգնություն խնդրի։ Գրեթե նույնպիսի հավաստիացում կրկնվեց Բորիս Գոդունովի կողմից։ Շահ Աբբասը ռուսներին առաջարկեց համատեղ ռազմական գործողություններ սկսել Թուրքիայի դեմ,որպեսզի թուրքերից ետ խլեն մետաքսով հարուստ Շիրվանը, որոնք Թուրքիան զավթել էր վերջին պատերազմի ընթացքում։ Իրանին օգնության ցուցաբերելու դեպքում շահ Աբբասը դեսպանի միջոցով խոստանում էր Ռուսաստանին զիջել Դերբենդը, Բաքուն ու Շամախին։ 1599թ. շահ Աբբասը դեսպանություն ուղարկեց նաև եվրոպական մի շարք պետություններ Գերմանիա, Իսպանիա, Հռոմ, Ֆրանսիա, Լեհաստան, Ռուսաստան, Վենետիկ, Անգլիա, Շոտլանդիա, որի գլուխ կարգեց Հոսեյն Ալի բեկին և Անտոնի Շերլիին։ Այս դեսպանության միջոցով շահը քրիստոնեա պետություններին առաջարկում էր միացյալ ուժերով, ընդհանուր պատերազմ սկսել Թուրքիայի դեմ, որի համար առաջարկում էր ռազմական դաշինք կնքել միմյանց հետ ։
1602թ. կամ 1603թ. ռուսական ցարը մի քանի հազար զինվոր և մի քանի թնդանոթներ ու թնդանոթաձիգներ է ուղարկում շահին՝ Դերբենդը թուրքերից ետ վերցնելու համար։ Նա շահ Աբբասին հորդորում է պատերազմ սկսել Թուրքերի դեմ ։1603թ.-ից 1612թ. թուրք-իրանական պատերզմում Սեֆյաններին հաջողվեց ստիպել թուրքերին վերադարձ-նել մինչև 1578թ. Իրանին պատկանող տարածքները:
Ռուս-իրանական Դիվանագիտական և առևտրական հարաբերությունները մեծապես տուժեցին Ռուսաստանում տեղի ունեցող ներքին խժդժությունների, գահին տիրելու հավակնորդների միջև պայքարի պատճառով, սակայն 1613թ. Միխայիլ Ֆեոդորի Ռոմանովի (1613-1645թթ.) գահ բարձրա-նալուց հետո, Ռուսաստանը քայլեր ձեռնարկեց խզված դիվանագիտական և առևտրական հարաբերությունների կարգավորման համար։ Հատկապես կարևոր էր Իրանի հետ հարաբերությունների կարգավորումը, քանի որ Ռուսաստանն արևմտյան հարևանների հետ լարված հարաբերությունների մեջ էր, ինչպես նաև Իրանի հետ հարաբերությունների բացակայությունը վտանգում էր Ռուսաստանի տարածքով տեղի ունեցող արևմուտք- արևելք ցամաքային առևտուրը, որտեղ մեծ էր նաև հայ խոջաների դերը։ 1614թ. մայիսին Օդոեվսկի վոյեվոդան ապստամբներից հետ գրավելով Աստրախանը, ղեկավարությանը հայտնում է, որ իրենց առաջնահերթ պարտականությունն են համարել, կապվել Շիրվանի իրանական իշխանությունների հետ առևտրական հարաբերությունները վերականգնելու համար: 1614թ. հունիսի 19-ին նա տեղեկացնում է. «Աստրախանցի Պարֆեոն Բատյուշկովի հետ գրեցինք Աբբասի տիրապետության տակ գտնվող Դերբենդի հրամանատար Մոհամմադ Հոսեյն Սալթանին, իսկ նա իր հերթին գրեց շահ Աբբասի տիրապետության տակ գտնվող շրջաններին, քաղաքներին, որ Աստրախանից ապստամբներին վռնդել ենք։ Առև-տրականներն կարող են գալ Աստրախան առևտուր անելու, ինչպս անցյալի ռուս հզոր տիրակալների օրոք» ։ Այս ընթացքում Շահ Աբբասը շարունակում էր դաշնակիցներ փնտրել ընդդեմ թուրքերի։ 1607թ.-ին, երբ Շամախիում պարսկական զորքերը թուրքական գերությունից ազատեցին Իրանից Ռուսաստան վերադարձող ռուսներին, շահ Աբբասը Ռուսաստան ուղարկեց դեսպան Ամիր Ալի բեկին։ Դեսպանին միայն 1613թ.-ին հաջողվեց ներկայանալ ցարին, երբ Ռուսաստանում քաղաքական կայունություն ձևավորվեց ։ Շահ Աբբասը նամակում գրել էր.«Ամենայն Ռուսաց պետության ղեկավարին ու տիրակալին, մեծ իշխանին ու սպիտակ ցարին, ղզբլաշական իրանական շահի խոսքն այն է, որ ձեր ընկերը պետք է դառնամ, իսկ Ձեր թշնամին իմ թշնամին է դառնալու…»։ Հետո ասվում է. «Շահը թուրքական սուլթանից հետ է վերցրել Շամախին հարակից շրջաններով»։ Հետո խոսք է գնում թուրքական գերությունից ռուս մարդկանց ազատելու մասին և շահը խնդրում է, որ Ռուսաստանում գերության մեջ գտնվող իրանցիներին էլ ազատ արձակեն ու ուղարկեն Իրան։ Շահ Աբբասը տեղեկացնելով իր ռազմական հաջողությունների մասին, թուրքերի դեմ օգնություն է խնդրում ռուսներից. «…մենք ներկայումս թուրքական քաղաքներ ենք գրոհում, ցանկալի կլիներ, որ Դուք էլ մեզ օգնեիք, սա կլիներ Ձեր դեպի Մեզ տածած մեծ սիրո և ընկերության հավաստիքը»։ Ամփոփելով շահը նշում էր. «Եթե ինչ որ հարցում էլ մենք կարող ենք օգտակար լինել, պատրաստ ենք անել …» ։ Ցարը նույնպես շահագրգռված էր Իրանի հետ առևտրային և դիվանագիտական հարաբերությունների կարգավորմամբ և Իրան է գործուղում դեսպան Մ. Ն. Տիխոնովին, որը մեր կարծիքով Իրան էր գործուղղվում ոչ միայն դիվանագիտական, առևտրական հարաբերությունները վերականգլու այլև հասկանալու համար, թե ինչպիսի ծրագրեր ունի շահ Աբբասը Աստրախանի հետ, որտեղ իշխանությունը գտնվում էր կենտրոնախույս ուժերի ձեռքում, և որոնք արդեն կապնվել էին շահ Աբբասի հետ և օգնությոն խնդրել: Տիխոնովը պետք է նաև փորձեր տեղեկատվություն հավաքել, թե ինչպիսի իրավիճակում է գտնվում Օսմանյան կայսրության հետ անընդհատ պատերազմների մեջ գտնվող Իրանը։ Կարելի է եզրակացնել, որ ցարը անհանգստացած էր նաև այն հանգամանքով, որ Ամիր Ալի բեկը երկար ժամանակ գտնվել էր Ռուսաստանում, տեղյակ էր այնտեղ տիրող քաոսային վիճակին, պետության թույլ ու պառակտված լինելուն, ինչը մտահոգություն էր պարգևում ցարին, որ շահ Աբբասը կարող է գրավել ապստամբների ձեռքում գտնվող կարևոր ռազմա-վարա¬կան նշանակություն ունեցող Աստրախան քաղաքը։ Դեսպանությունը դեպի Իրան շարժվեց Սամարա-Խիվա-Կարակում-Խորասան ուղղությամբ։ Այս դեսպանությունը երկար դեգերումներից հետո 1614թ. հասավ Իրան և դեկտեմբերի 14-ին ներկայացավ Վրաստանի արշավանքից վերադարձող շահ Աբբասին։
Շահը նորընծա ցարին առաջարկեց պաշտպանողական-հարձակողական դաշինքի նմանությամբ մի դաշինք. « Ձեր ցարին հայտնեք, որ եղբայրական սիրուն հարիր, ով ինձ ընկեր է թող իրեն ընկեր համարի, իսկ ով թշնամի է իր թշնամին էլ համարի, իսկ նրանք, ովքեր ձեր տիրակալին ու իմ եղբորն են ընկեր, նրանք էլ իմ ընկերն են, իսկ նրա թշնամիները՝ իմ թշնամիները»։ Շահը խոստացավ. «Իսկ եթե իմ եղբորը պետք լինեն զինված մարդիկ կամ գումար ես կտամ ինչ որ պետք է, իմ ամբողջ ունեցվածքով կկիսվեմ…» ։ Ի՞նչն էր պատճառը, որ Օսմանյան կայսրության հետ երկարատև պատերազմների մեջ գտնվող շահը պատրաստակամություն էր հայտնում օգնել տնտեսապես ու քաղաքականապես թուլացած ու քայքայված Ռուսաստանին։ Կարծում ենք, որ այս խոստումներով շահը փորձում էր տնտեսական օժանդակության կարիք ունեցող Ռուսաստանին ստիպել, որպեսզի վերջինս աչքերը փակի Արևելյան Վրաստան շահի կատարած արշավանքների վրա, չօգնի վրացիներին, ինչպես նաև XVII դարի սկզբից Ռուսաստանի ազդեցության ներքո գտնվող Դաղստանը կամաց-կամաց ենթարկի իրեն, իսկ Ռուսաստանն էլ ձեռնպահ մնա որևիցէ պատասխանից քայլից, քանի որ ցարական արքունիքը կարիքի մեջ էր ու շահ Աբբասի հնարավոր օգնության կարիքն ուներ։ Ռուսաստան վերադարձող Տիխոնովի դեսպանության հետ Աբբաս Ա-ն Ռուսաստան ուղարկեց դեսպան Բուլատ բեկին, որի դեսպանության մեջ էին նաև առևտրականներ։ 1615թ. օգոստոսի 13-ին Ցար Միխայիլն ընդունեց Բուլատ բեկին։ Արարողակարգով նախատեսված հանդիսություններից հետո ընդունելությունն անցավ երկու փուլով: Առաջին փուլում Բուլատ բեկը հանդիպեց դումայական ատենադպիր Պետրոս Տրետյակովի հետ, որը հարցրեց նրան.«…ինչպիսի՞ ուրիշ գաղտնի հրաման է բերել նորին մեծություն շահ Աբբասից»։ Բուլատ բեկը պատասխանեց. «Երկու պետությունների միջև այլ պետություններ իրենց հարևան չդառնան, իսկ քաղաքներն ու ամրոցները ցարն ու շահը պետք է թողնեն ու տեղադրեն այնպես ինչպես անցյալում էր, հենց նույն տեղում՝ Կումիցկի և Կաբարդինիայի հողերում, Սունժում և Կոյսում։ Երբ ցարը շահի հետ կդառնա եղբայր, իրենց տիրակալը՝ շահը, ռուսաց տիրակալին եղբայրական սիրո դիմաց կզիջի Շամախին» ։ Ցարի հետ հանդիպման ժամանակ Բուլատ բեկը ցարին հանձնեց շահի ուղարկած հավատարմագիրը, որտեղ ասվում էր. « Մենք ի սրտե ուրախացանք քեզ համար, եղբայր, և ցանկանում ենք քո հետ լինել եղբայրության, ընկերության և սիրո մեջ, ավելի շատ քան անցյալի ռուս տիրակալներ հետ…Շփոթմամբ աստրախանցիներին (ի նկատի ունի ապստմաբ Զառուցկոյին) խոստացել էի, որ գումար կտամ։ Եվ միայն քո դեսպանի՝ Տիխոնովի, մեր մոտ գալուց հետո իմացա քո առողջության և գահակալ դառնալու մասին, սրտանց ուրախացա և ուղարկեցի քո մոտ սիրալիր գրությամբ իմ վստահելի մարդուն՝ թռչնապահ Բուլատ բեկին» ։1614թ.-ին Աստրախան էր ժամանել Աբբաս Ա-ի ներկայացուցիչը՝ Խոջա Մուրթազին, որը հանդիպում ունեցավ Աստրախանը զավթած խռովարարների՝ կոզակական ատաման Զարուցկոյի և Մարինա Միշեկի հետ։ Մոսկվայում ցար Միխայիլ Ռոմանովի գահին բարձրանալուց հետո և Ռուսաստանի որոշակի կայունացումից հետո խռովարարները հասկացան, որ միայնակ չեն կարող պայքար մղել կենտրոնական իշխանությունների դեմ և սա էր պատճառը, որ շահ Աբբասի մոտ պատվիրակություն ուղարկեցին օգնություն խնդրելու համար։ Խոջա Մուրթազին հայտնում է. «Շահ Աբբասը չիմանալով նրանց հանցագործությունը…ցանկանում էր… նրանց տալ 12000 թուման գումար…» ։ 1614թ. դեկտեմբերի 27-ին շահի սուրհանդակը ժամանեց Մոսկվա և հանդիպեց դումայի ատենադպիր Տրետյակովի հետ։ 1615թ. հունվարի 8-ին խոջա Մուրթազիին ցարին հանձնեց շահի ուղարկած նամակը, որտեղ ասում էր.«Միխայիլ Ֆեոդորիին։ Երբ իմ նամակը քեզ կհասնի, դու՝ տիրակալ, համոզված եղիր իմ ընկերության, եղբայրության և սիրո մասին, թող մեր միջև սերն ու ընկերությունը լինի այնպես, ինչպես եղել է իմ ու նախկին մոսկովյան մեծ տիրակալների միջև։ Մեծ տիրակալ, երբ ես տեղեկացա իմացա, որ հաստատվել ես քո բարձր գահին, Խոջա Մուրթազիի միջոցով սիրալիր նամակ ուղարկեցի քեզ, որպեսզի շնորհավորեմ, ինչ որ ինձ պետք է Մուրթեզայի միջոցով գնեմ թագավորությունումդ, …որպեսզի ինչպես նախկինում՝ մենք միմյանց դեսպաններ ու ներկայացուցիչներ ուղարկենք, միմյանց որպիսությունից տեղեկանանք, առևտրական մարդկանց ազատ մուտք լինի…և քեզ՝ տիրակալիդ, իմ խոսքերը հաճելի լինեն»։ Հետա-քրքրական է նամակի վերջին հատվածը. «Մեր խոսքերը երկար չլինեն, այլ սերն ու ընկերությունը երկարատև լինեն»։ Կնիքի վրա գրված է.«Աստծու ստրուկ՝ շահ Աբբաս» : XVI դարում դեռ առկա չէին ռուս-իրանական կայուն առևտրական կապեր, սակայն բազմաթիվ փաստեր վկայում են այն մասին, որ որպես այդ առևտրի միջնորդներ առավելապես հանդես էին գալիս հայ վաճառականները ։ Դեռևս Աղ-Ղոյունլուների տիրակալ Ուզուն Հասանի ժամանակաշրջանից, հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ քրիստոնյա դիվանագետներին ավելի լավ կընդունեն Եվրոպայում, որը կնպաստի նրանց առջև դրված խնդիրների լուծմանը, որպես դեսպաններ Եվրոպա էին ուղարկում հայ խոջաներին: 1471թ. Աղ-Ղոյունլուների տիրակալը Եվրոպա ուղարկեց նախիջևանցի Խոջա Միրաքին, ով ջերմագին ընդունելության արժանացավ Վենետիկի ղեկավարության և Հռոմի Պապի կողմից: Խոջան Միրաքի վարած բանակցությունների շնորհիվ մեծապես զարգացան Վենետիկի և Հռոմի Պապի հարաբերություններն Աղ-Ղոյունլուների հետ : Հաշվի առնելով հայերի ունեցած մեծ կապերն արտաքին աշխարհի հետ, միջազգային առևտրում ունեցած մեծ փորձը` շահ Աբբասը Ջուղայից մի քանի հազար հայկական ընտանիքներ տեղափոխեց զարգացած ու գեղեցիկ մայրաքաղաք Սպահանի արվարձաններից մեկը, որն անվանեցին Նոր Ջուղա։ Կորցրած հայրենիքի վիշտը փոքրիշատե փարատելու համար, շահ Աբբասը որոշակի արտոնություններ տվեց հայերին։ Հայերին թույլատրեցին առանց որևիցէ խոչընդոտի դավանել քրիստոնեություն։ 1605թ.-ին շահը նույնիսկ հովանավորեց հայկական եկեղեցու կառուցումը և հայերին իրավունք տվեց ունենալ հայազգի քաղաքապետ, այսպիսով շահը նրանց հնարավորություն տվեց դառնալ ինքնակառավարվող համայնք : Հայ վաճառականները սկսում են Ռուսաստան այցելել ոչ միայն Իրանից ու Հնդկաստանից, այլև Հոլանդիայի, Իտալիայի, Լևանտի ու Ղրիմի հայ գաղթոջախներից, ինչպես նաև Արևմտյան Հայաստանից։ 1555թ. Ռուսաստան այցելած վենետիկյան դեսպան Ֆր. Դիեբոլոն, օրինակ, վկայում է , որ առևտրական գործերով Մոսկովիա, Ղազան, և Նովոգորոդ էին ժամանում հայ վաճառականները, իրենց հետ բերելով բազմապիսի արևելյան ապրանքներ։ Իսկ ջենովացի Պավել Իովին , որը 1567թ. այցելել էր Աստրախան, վկայում է, որ արևելյան վաճառականները, մասնավորապես հայերը, այդ քաղաքում ունեին մեծ առևտուր։ Աղբյուրներում հիշատա-կություն կա նաև ոմն Հակոբ Հայի մասին, որը Կասպից ծովի վրա 35 տոննա ջրատարողությամբ նավատեր էր։ Հիշատակ-վում է նաև Կասպից ծովի Նիզաբադ նավահանգստի մոտ հայկական մի գյուղի առկայության մասին, որը ներգրավված էր առևտրի մեջ։ Նովոգորոդում արևելյան երկրներից ժամանած հայ վաճառականների քանակը այնքան է մեծա-նում, որ դեռևս 1486թ. հրապարակված հրովարտակով սահմանվում է լիտովցիներից, թուրքերից ու հայերից գանձվող հարկերի չափը։ Ռուսաստանում հայ վաճառական-ների նշանակալից առևտրի մասին է վկայում նաև Մոսկվայում այսպես կոչված «հայկական տան» կամ «Հայկական քարավանատան» առկայությունը, որտեղ, ի դեպ կանգ էին առնում նաև պարսիկ վաճառականները :
Ամփոփում
Ամփոփելով վերը շարադրվածը, կարելի է փաստել, որ մինչև 1616թ. թուրք-իրանական պատերազմի ընկած ժամա-նակահատվածում, ռուս-իրանական հարաբերություններում առաջնահերթ խնդիրն էր ապահովել առևտրական ճանապարհների անվտանգությունը: Այս համատեքստում Իրանին առաջնահերթ հետաքրքրում էր, որ Ռուսաստանը վերականգնի Սունժա և Կոիսու քաղաք ամրոցները, որպեսզի թուրքերի հետ հասունացող պատերազմի դեպքում Ղրիմի խանը հյուսիսից չներխուժի Իրանի տարածք, մասնակցի թուրքերի դեմ պատերազմներին: Իրանի խնդիրն էր նաև խանգարել թուրք-ռուսական հնարավոր դաշինքի ստեղծմաը: Իրանին ձեռնտու էր Ռուսաստանի ներքին կայունությունը, քանի որ երկկողմ առևտրից Իրանը մեծ եկամուտներ էր ստանում: Ռուսաստանն Իրանի համար կարևոր տարանցիկ ճանապարհ էր դեպի Եվրոպա: Ռուս-Իրանական հարաբերություններից ռուսական կողմը շահում էր առաջին հերթին առևտրից: Ռուսաստանին էլ ձեռնտու էր Իրանի տարածքային ամբողջականությունը, քանի որ Իրան-Ռուսաստան կապի խաթարման պատճառով վտանգվում էր առևտրի բնականոն ընթացքը, որի պատճառով երկու կողմերն ահռելի ֆինանսական վնասներ էին կրում: Այս հարաբերություններում իրենց ուրույն դերն ունեին նաև հայ խոջաները, որոնք նպաստում էին, թե տնտեսական, թե քաղաքական երկկողմանի հարաբերությունների զարգացմանը: Այս համատեքս¬տում կարևոր դեր խաղացին Լազարյան (Աղազարյանները), Սաֆրազյան (Շահիխասենց), Գերաքյան, Շահրիմանյան, Խալդարյան, Թոփչյան, Լուսիկենց և այլ գերդաստաններ, որոնք իրենց առևտրական գրասենյակներն ունեին, և Իրանում, և Ռուսաստանում, և թե Եվրոպայում ու Ասիայում: Ներկայիս աշխարհաքաղաքական իրավիճակն այնպես է դասավորվել, որ Իրանն ինչպես 1550-1616թթ. գտնվում է որոշակի տնտեսական շրջափակման մեջ, սակայն հայ-իրանական հարաբերությունները գնալով զարգանում են, որը հնարավորություն է տալիս Հայաստանին յուրահատուկ առևտրային կամուրջ դառնալ Իրան-Եվրոպա, Եվրոպա-Իրան ուղղությամբ:
MHER SAHAKYAN
Society of international Iranian studies
Main problems of Iranian-Russian relations in 1550-1615 and the role of Armenian merchants in economical context
The article touches upon the problem of Iran and Russian cooperation under the Safavid enthronement 1550-1616/, when these two countries adopted bilateral relations. The article focuses on economical and political cooperation of the new formed Safavid Empire with the Northern growing Russian Empire, main trade directions with Russia and with European empires across Russia’s territory and the role and the importance of Armenian merchants in Iranian-Russian relations.The problem is still contemporary as in comparison with these days in 1550-1616 Iran was some kind of economical blockade. The problem and the reason of the closed overland and water borders was Turkish-Iranian ongoing war, and Portuguese who made obstacles for commerce in Persian Gulf. Nowadays specific sanctions are made which caused problems for West-Eastern cooperation, blockade economic cooperation . Although some bilateral programs were frozen, Russian and Iranian Relations are to be defined as friendly. As it happened centuries ago Armenia merchants again have chance to develop Iranian –European, Iranian-Russian relations acting as a mediators.
______________________________________________
Գրականության ցանկ
1.Изданы подь редакцiею, Н. И. Веселовскаго, Памятники дипломатическихь и торговыхь сношенiй Московской Руси сь Персiей, Томь I, Царствованiе Федора Iоанновича, С.-Петербургь, Товарищество Наровой Скоропечатни Явлонскiй и Перотть, Лешутковь пер., д. НО 13,1898г.
2. فلسفی، نصراللاه،زندگنی شاه عباس اول( جلد چهارم و پنجم ) ، چاپ اول، انتشارات علمی
3. رجر سیوری، ایران در عصر صفوی، ترجمهی کمبیز عزیری، تهران
4.П.П. Бушев, История посолств и дипломатических отношений руского и иранского государств в 1613-1621гг.,М., 1987
5.Վահան Բայբուրդյան, Համաշխարհային առևտուրը և իրանահայությունը 17-րդ դարում, Թեհրան, 1996թ
6.Հ. Խ. Նաջարյան, Թուրք-իրանական հարաբերությունները տասնվեցերորդ դարում ու տասնյոթերորդ դարի առաջին կեսին և Հայաստանը,Երևան, ԵՊՀ, 1961թ
7.Я. М. Махмудов, Взаимоотношения государств Аккоюнлу и Сефевидов с западноевропейскими странами/ II половина XV – начало XVII века.Издательство Бакинского университета, Баку – 1991
8.ROGER M. SAVORY, Islam and Christian-Muslim Relations, Vol. 14, No. 4, October 2003,Carfax Publishing,Taylor and friends group
Եվ ի՞նչ տեղի ունեցավ: 82 ամյա զառամյալը դուրս շպրտվեց նախագահականից, բոլոր մեղքերը բարդվեցին նրան, իսկ երկիրը շարունակում է իշխվել ԲՎ կողմից, թոշակառու «նախկինականներն» էլ ներկա կառավարության կազմում են, իսկ ոմանք անգամ չեն փոխվել և նույն սպիտակ համազգեստով ոստիկանն էլ «կարգ ու կանոն» է հաստատում: 
Recent Comments