www.CaucasusNow.com

Արևմուտքում միշտ էլ եղել են ու կան փայլուն արևելագետներ: Նրանց ջանքերի շնորհիվ է, որ ողջ աշխարհում հայտնի են դառնում արևելքի՝ մինչ այդ աշխարհին անհայտ երևույթները: Հաճախ արևմուտքի գիտնականների ուսումնասիրություններն ու նրանց ուսումնասիրությունների մեթոդն է շատերի համար դառնում չափանիշ և բանալի դեպի արևելագիտություն: Հայտնի են եզդիներին ուսումնասիրող որոշ եվրոպական ու ամերիկյան գիտնականներ (օրինակ՝ Philip Kreyenbroek, John S. Guest), որոնց ուսումնասիրություններն ու աշխատանքները, իրենց թերություններով հանդերձ, կարևոր տեղ են գրավում գիտության մեջ ու արժանի են հարգանքի:
Չեմ պատրաստվում թվարկել, թե եզդիների ուսումնասիրությամբ զբաղվող արևմտյան որ հեղինակների գործերն եմ կարդացել, սակայն կարող եմ ասել, որ արևմտյան հեղինակների հիմնական մասը (օրինակ՝ Mehrdad R. Izady, Amir Hassanpour և այլն) իրենց ուսումնասիրություններում զարգացնում է այն գաղափարը, որ, իբր, եզդիները իսլամ չընդունած քրդերն են, որոնց կրոնը ծագում է հին իրանցիների կրոնից՝ զրադաշտականությունից, ոմանք էլ պնդում են, որ մարերը քրդերի նախնիներն են, Մարաստանը, ըստ էության, «հին Քրդստանն» է, մարական մշակույթը՝ «հին քրդական մշակույթ», եզդիներն էլ այդ քրդերից առանձնացած մի խումբ, որի մոտ դեռ շարունակվում են պահպանվել «սատանայի պաշտամունքի» հետ միախառնված «հին քրրդերի հեթանոսական հավատալիքները…»: Հարկ եմ համարում նշել, որ համաձայն չեմ նման անհեթեթ կարծիքների հետ ու չեմ ընդունում այդ «գիտնականների» առաջարկած մի շարք դրույթներ: Գուցե նման ուսումնասիրողները որոշ մարդկանց համար հեղինակություններ են, բայց նման «հեղինակությունների» գրած գրքերը կարդալիս խորհուրդ կտայի առանձնապես հավատ չտածել այդ հեղինակների ռոմանտիկ պատկերացումների նկատմամբ: Այդ հեղինակներից շատերը քրդամետ են ու առաջ են տանում քրդական ազգայնական շրջանների գաղափարները: Լինելով գիտնական՝ իրենց գործերով նրանք ծառայում են քրդերի ազգային ու քաղաքական շահերին… (դա, իհարկե, զարմանալի չէ: Օրինակ՝ թուրքագիտությամբ զբաղվող շատ արևմտյան հեղինակներ էլ թուրքամետ են, և այդ թուրքամետությունն ու կողմնակալությունն իրենք կարող են արտահայտել, օրինակ, այն դեպքերում, երբ գործը հասնում է հայ-թուրքական հարաբերություններին կամ ցեղասպանության խնդրին…): Արևմտյան որոշ արևելագետներ սխալմամբ եզդիագիտությունն ու քրդագիտությունը խառնում են իրար ու այդ երկու առանձին համալիր գիտությունները ընկալում որպես մի ամբողջականություն: Անհրաժեշտ է հիշել նաև, որ, զբաղվելով եզդիների կրոնով ու մշակույթով, այդ գիտնականների մեծ մասը չի տիրապետում այդ ժողովրդի լեզվին, ուսումնասիրությունների համար դաշտային աշխատանքներ կատարելու ժամանակ մշտապես թարգմանչի կարիք ունի, գաղափար չունի եզդիական կրոնական տերմինաբանությունից ու չգիտի, թե ինչ ծագում ունեն եզդիական կրոնական տերմինները (դրանք ունեն հիմնականում սուֆիական և ոչ թե նախաիսլամական ծագում):
Բարեբախտաբար, ունեցել եմ և ունեմ եզդիների կրոնն ու մշակույթը ուսումնասիրող այնպիսի ուսուցիչներ, որոնց աշակերտելով և որոնց հետ շփվելով՝ կարելի է հասկանալ, թե որքան անկաշառ ու անկողմնակալ պետք է լինի իսկական գիտնականը, և որոնք շատ ավելի գիտակ են ու պատրաստված, քան Ձեր նշած «եվրոպական» շատ-շատ հեղինակներ: Եվ որպեսզի չմոլորվեք քաղաքականացված մի շարք հեղինակների գրած գրքերի անճշտությունների մեջ, խորհուրդ կտայի սկզբի համար կարդալ «Քրդագիտության հիմնադրույթներ» հոդվածը (Գ. Ասատրյան, «Քրդագիտության հիմնադրույթներ», Իրան-նամե, թիվ 18-19, 1996 [2-3], էջ 3-6), որը լույս է սփռում մի շարք կնճռոտ խնդիրների վրա: Վստահ եմ, որ այն, ի վերջո, կբացի շատերի աչքերը:

Այլ թեմաների մասին, ինչպես խոստացել եմ, կխոսեմ իմ հաջորդ հոդվածներում, որոնք կարող եք կարդալ arevelk.info-ում: Առայժմ, կհանդիպենք arevelk.info-ում:

Եզդիները իրար վրա դրված անկողինները՝ ներքնակները, վերմակները, բարձերը, որ պետք է լինի յուրաքանչյուր եզդու տանը, անվանում են“stēř”: Stēř-ը կոչում են նաև ”xudān” (թարգմ. տեր, տիրակալ) կամ ”xudānē mālē” (տան տիրակալ): “Stēř” բառը ունի հին իրանական ծագում (*straya-, *star- ձևից ) (տե՛ս Asatrian 2004, էջ 267):
Հարկ է նշել, «ստեռ» (“stēř”) անվանում են ոչ թե տանն ունեցած բոլոր անկողինների ամբողջությունը, այլ այն անկողինները, որոնք դասավորվում ու պահվում են ամենօրյա օգտագործվող անկողիններից առանձին: Սրանք այն անկողիններն են, որոնք սովորաբար չեն օգտագործում ընտանիքի անդամները, սակայն դրանք կարող են օգտագործել տան հյուրերը: Ընտանիքի անդամների ամենօրյա անկողինները հավաքվում ու դարսվում են այլ վայրում և չեն խառնվում այս անկողինների հետ: Սովորաբար stēř-ի մեջ են պահվում նաև այն անկողինները, որոնք հետագայում որպես բաժինքի մի մաս տրվելու են ամուսնացող աղջիկներին, ինչպես նաև այն որդիներին, որոնք ընտանիք կազմելուց հետո չեն ապրելու հայրական տանը, այլ առանձնանալու են: Եզդիները յուրօրինակ հարգանք են տածում այս անկողինների նկատմամբ, դրանք պահպանում չափազանց խնամքով: Ցանկացած եզդի, երբ մտնում է որևէ սենյակ, որտեղ“stēř” կա, պարտավոր է երեք անգամ խոնարհվել ու համբուրել այն: Ընդ որում, “stēř” պետք է լինի և՛ եզդի հոգևորականների, և՛ աշխարհիկ եզդիների տներում : Այս անկողինները սրբություն են համարվում, դրանց նկատմամբ նման խորը հարգանքը կարող է տպավորություն ստեղծել, որ եզդիները պաշտում են հենց այդ անկողինները: Իրականում, գոյություն ունի պաշտամունք, սակայն այդ պաշտամունքը անկողինների նկատմամբ չէ:
Եզդիների կրոնական հավատալիքներում տարածված է “Pīrā stēř” (թարգմ. «իրար վրա դրված անկողինների տատիկ») աստվածության պաշտամունքը: Եզդիները հավատում են, որ “Pīrā stēř”-ը մարդու աչքին անտեսանելի ծեր կին է: Նա համարվում է «իրար վրա դրված անկողինների»՝ stēř-ի հովանավորը: Հավատում են, որ նա հոգ է տանում տան և ընտանիքի բարօրության համար: Նա ապրում է հենց «իրար վրա դրված անկողինների»՝ stēř-ի մեջ և տան մեջ շրջելու համար այնտեղից դուրս է գալիս միայն գիշերը: Այդ է պատճառը, որ ամեն օր մայրամուտից հետո ընտանիքի անդամները այդ անկողինների վրայից մի կողմ են տանում ծածկոցը՝ հավատալով, որ «հովանավոր բարի տատիկը» կարող է ազատորեն դուրս գալ իր օթևանից և շրջել տան մեջ (տե՛ս նաև Asatrian 2004, էջ 267):
Հարկ է նշել, որ իրար վրա դրված անկողինների մեջ ներքնակների ու վերմակների թվաքանակը, շատ կամ քիչ լինելը էական չէ. տարիների ընթացքում, որոշակի հանգամանքների բերումով, դրանց թիվը կարող է և՛ ավելանալ, և՛ պակասել:
Այդ անկողինների հետ կապված եզդիների շրջանում դեռ պահպանվում են որոշ համոզմունքներ ու ծեսեր: Օրինակ, երբ մանկահասակ երեխաների ատամն ընկնում է, նրանք ընկած ատամը բերում, մի կողմ են նետում stēř-ի վրայով կամ կողքով և ասում. “Pīrē jan, pīrē, dirānē xirāva biva, dirānakī zēř bida min” (թարգմ. «Տատիկ ջան, տատիկ, տա՛ր այս փչացած ատամը, մի ոսկե ատա՛մ տուր ինձ»): Այս փոքրիկ արարողության ընթացքում ասված խոսքերից անգամ պարզ է դառնում, որ իրար վրա դրված անկողինների առաջ եզդիների շրթունքներից հնչած խոսքերը, աղոթքներն ու խնդրանքները ուղղված են ոչ թե ներքնակներին ու վերմակներին, այլ որոշակի աստվածության:

Նույն հնդեվրոպական արմատից է ծագում նաև ռուսերեն “постель” (թարգմ. անկողին) բառը:
Եզդիական հասարակությունն ունի երեք հիմնական կաստա՝ շեյխերի, փիրերի և մըրիդների կաստաներ. (šēx – արաբ. šayx բառից, p’īr – պարսկերեն pīr՝ բառից, որ նշանակում է «ծեր մարդ, սուրբ», mirīd – արաբ. murīd «հետևորդ»: Շեյխերն ու փիրերը հոգևորականներ են, իսկ մըրիդները՝ աշխարհիկ եզդիներ: Կրոնական կաստաներից յուրաքանչյուրը բաժանված է մի քանի ներտոհմային կլանների և ստորաբաժանումների (տե՛ս Asatrian, 1999-2000, p. 79):

Օգտագործված գրականություն
Asatrian 1999-2000 _ G. S. Asatrian, “The Holy Brotherhood: The Yezidi Religious Institution of the Brother and the sister of the Next world”, Iran and the Caucasus, vols. 3-4 (1999-2000), pp. 79-97
Asatrian 2004 _ G. Asatrian and V. Arakelova, The Yezidi Pantheon, “Iran and the Caucasus”, 8/2, 2004, pp. 231-280.

Այլ թեմաների մասին, ինչպես խոստացել եմ, կխոսեմ իմ հաջորդ հոդվածներում, որոնք կարող եք կարդալ arevelk.info-ում: Առայժմ, կհանդիպենք arevelk.info-ում:

Ենթադրվում է, որ եզդի ժողովրդի անունը ծագում է եզդիական գլխավոր աստվածություներից մեկի՝ Սուլթան Եզիդի անունից, որին եզդիները համարում են իրենց նախահայրը (եզդիական գլխավոր աստվածությունների մասին տե՛ս Ասատրյան 1989): Եզդիների ինքնանվանման այս ստուգաբանությունը համապատասխանում է ժողովրդական ստուգաբանությանը: Այս աստվածության նախատիպը, ըստ երևույթին, եղել է Եզիդ իբն Մուավիան, որի պաշտամունքը տարածված է եղել որոշ ծայրահեղ շիական հոսանքների շրջանում. հենց այդ հոսանքներից էլ այդ ժամանակ ազդվել է եզդիական նոր կազմավորվող, դեռևս բաց համայնքը: Հիմա էլ եզդիական բանահյուսության մեջ սուֆիական տարրերի կողքին կարող ենք տեսնել ծայրահեղ շիական համայնքներին հատուկ համոզմունքներ, հավատալիքներ, նույնիսկ շիական ծագում ունեցող աստվածություններ (օրինակ, եզդիական “Pīrā-Fāt” [թարգմ. Ֆաթ տատիկ] աստվածության նախատիպն է Ալիի կին Ֆաթիման (տե՛ս Asatrian, Arakelova 2004, էջ 244-246):
Վերջին տասնամյակներում քրդական ազգայնական շրջաններում շրջանառության մեջ է դրվել այն վարկածը, որ, իբր, եզդիների կրոնը քրդերի նախաիսլամական կրոնն է, որը հիմնված է զրադաշտականության վրա և պահպանվում է մահմեդականություն չընդունած քրդերի կողմից: Եզդիականության մեջ նախաիսլամական իրանական տարրերի գոյության հարցին պետք է մոտենալ ծայրահեղ զգուշությամբ: Իրականում, նախաիսլամական հավատալիքները եզդիական միջավայր մուտք գործել են տեղական ժողովրդական հավատալիքների միջոցով, որոնք կարող են ընդհանուր լինել տարածաշրջանի այլ ժողովուրդների համար ևս:
Իրականում, եզդիականության մեջ արխայիկ տարրերը կարող են լինել Առաջավոր Ասիայում, այդ թվում նաև իրանական տարածքում տարածված ունիվերսալ կրոնական կլիշեների արտացոլում և ոչ թե ուղղակի ժառանգություն զրադաշտականությունից (տե՛ս Аракелова, 2006):
Այսպիսով, եզդիները ոչ թե մի ժողովուրդ են, որոնք «սկզբնապես եղել են քուրդ, հետո անջատվել են քրդերից ու իրենք իրենց ճանաչել այլ ժողովուրդ», այլ ձևավորվել են քրդերից անկախ՝ որպես առանձին ժողովուրդ, որոնք իրեն պատմության որևէ փուլում իրենք իրենց քուրդ չեն համարել: Հարկ է նշել նաև, որ «քուրդ» և «եզդի» տերմինները երբեք հոմանիշներ չեն եղել: Եթե եզդիների ու քրդերի մեջ կան որոշ նմանություններ կամ ընդհանրություններ, ապա վստահորեն կարող ենք ասել, որ այդ առանձնահատկությունները կարող են ընդհանուր լինել տարածաշրջանի այլ ժողովրդների համար ևս (օրինակ հայերի, քրդերի, թուրքերի, զազաների և այլն):
Արդեն նշել ենք, որ եզդիները իրենց լեզուն կոչում են “ēzdīkī”: Քրդերենի և եզդիերենի (“ēzdīkī”) տարանջատման հարցում մեկընդմիշտ պետք է հաշվի առնել այդ լեզուներով խոսող ժողովուրդների պատմամշակութային, էթնիկ-դավանական և ինքնության առանձնահատկությունները։ Քրդերենը կամ, ավելի կոնկրետ, քրդական լեզվական կոնտինումի հյուսիսային կուրմանջի բարբառը չափորոշված և գրական միջին տարբերակից զուրկ լինելու պատճառով պայմանականորեն կարող է հանդես գալ որպես քուրդ ժողովրդի միայն մի հատվածի՝ սուննի քրդերի հաղորդակցման միջոց, մինչդեռ քրդերից հստակ տարբերվող առանձին էթնիկ–դավանական խումբ կազմող եզդիների լեզվի գրական տարբերակն առաջացել է քրդերենի հյուսիսային մեկ այլ խոսվածքի հիման վրա։
Տարանջատման սկզբունքն առավել պարզ դարձնելու համար կարելի է անդրադառնալ սերբո-խորվաթերենին: Լինելով միևնույն լեզվի կրողը՝ սերբերը և խորվաթները այսօր ընկալվում են որպես միանգամայն առանձին էթնիկ միավորներ՝ հստակ տարբերակվելով թե՛ կրոնի, թե՛ պատմական զարգացման տարբեր ուղիների, թե՛ իրենց լեզուների անվանումներով (սերբերեն, խորվաթերեն), թե՛ դրանց համար կիրառվող տառատեսակների առումով։

Օգտագործված գրականություն

Ասատրյան 1989 _ Գ. Ս. Ասատրյան, Ա. Պ. Փոլադյան, Եզդիների դավանանքը, “Պատմաբանասիրական հանդես”, N 4, Երևան 1989, էջ 131-150

Аракелова, 2006 _ Виктория Аракелова, К истории формирования езидской общины, “Иран-намэ: Армянский востоковедческий журнал”, N 40, 2006, cc. 63-66):

Asatrian, Arakelova 2004 – G. Asatrian and V. Arakelova, “The Yezidi Pantheon,” Iran and the Caucasus 8/2, 2004, pp. 231-280.

Այլ թեմաների մասին, ինչպես խոստացել եմ, կխոսեմ իմ հաջորդ հոդվածներում, որոնք կարող եք կարդալ arevelk.info-ում: Առայժմ, կհանդիպենք arevelk.info-ում:

Հարգելի ընթերցողնե՛ր, շնորհակալություն մեկնաբանությունների ու նկատողությունների համար. դրանք շատ կարևոր դեր են կատարում մեր ունեցածը վերագնահատելու և ինքնակատարելագործվելու համար:
Առաջին հայացքից հոդվածը կարող է անորոշ թվալ, քանի որ, լինելով հիմնված գիտական սկզբունքների վրա, այն ավելի շատ տեղեկատվական բնույթ ուներ: Այն ընդամենը մի փոքրիկ ակնարկ էր եզդիների ազգային ինքնագիտակցության ու եզդիական շարժման մասին. այս փոքրիկ հոդվածով չեմ հավակնում խոշոր գիտական հայտնագործություններ կատարել, բայց ուրախ եմ, որ այն հետաքրքրել է Ձեզ:
Կփորձեմ հակիրճ պատասխանել Ձեզ հուզող մի քանի հարցերի:
Եզդիական համայնքը ի սկզբանե եղել է սուֆիական բաց համայնք, որը հետագայում փակվել է ու դարձել էթնոկոնֆեսիոնալ համայնք: Երբ համայնք բաց էր, այն գրեթե ոչնչով չի տարբերվել այլ սուֆիական համայնքներից և բացառված չէ, որ այս համայնք մուտք գործած լինեն տարբեր ազգերի ներկայացուցիչներ: Հարկ է հիշել, որ միջնադարյան հասարակության համար կարևոր է եղել ոչ թե ազգային, այլ կրոնական պատկանելությունը: Համայնքի փակվելուց հետո ձևավորվել է եզդիների ինքնագիտակցությունը: Ազգային ինքնագիտակցության ձևավորումը նշանավորվել է նրանով, որ եզդիները սկել են ժխտել իրենց կապը սուֆիզմի և առհասարակ մուսուլմանության հետ: Եզդիական փակ համայնքում մուսուլմանական ծագում ունեցող ծեսերը, արարողությունները սկսել են մեկնաբանվել յուրովի՝ ոչ մուսուլմանական տեսանկյունից: Նույնիսկ այլ կերպ է մեկնաբանվել ու մեկնաբանվում սրբացված սուֆի գործիչների (օրինակ՝ Ռաբիա Ադավիա, Հուսեին Հալլաջ, որոնց վարքի ու կատարած հրաշքների մասին հիշատատակվում է եզդիական կրոնական հիմներում) կյանքը և նրանց քարոզած ուսմունքը:
Չենք կարող ժխտել, որ եզդիական համայնքը եղել է քրդախոս համայնք. եզդիական կրոնական հիմները, որոնք մինչև գրի առնվելը սերնդեսերունդ փոխանցվել են բանավոր կերպով, նույնպես քրդերեն են, եզդիական համայնքը ներկայումս էլ քրդախոս է, սակայն եզդիական համայնքը իր լեզուն կոչում է ոչ թե «քրդերեն», այլ «եզդիերեն» (եզդ. “ēzdīkī”), և ցանկացած եզդի ինքն իրեն համարում է ոչ թե քուրդ, այլ եզդի: Եզդիներն ասում են “az ēzdī, zimānē min ēzdīkī, dīnē min dīnē Šarfadīn” (թարգմ. «Ես եզդի եմ, իմ լեզուն եզդիերենն է, իմ կրոնը Շարֆադինի կրոնն է):
Եզդիների ինքնանվանմանը, եզդիների շրջանում «սատանայի պաշտամունքին», ինչպես նաև «ներքնակների ու վերմակների պաշտամունքին» վերաբերող հարցերը խոստանում եմ արծարծել իմ հաջորդ հոդվածներում, որոնք կարող եք կարդալ arevelk.info-ում: Առայժմ, կհանդիպենք arevelk.info-ում:

Եզդիական համայնքը ծագել ու կազմավել է 11-13-րդ դարերում Հյուսիսային Իրաքում:
Եզդիականության ծագումն ու կազմավորումը հնարավոր չէ քննել առանց հաշվի առնելու այդ տարածքում տիրող կրոնական իրավիճակը, որտեղ քրիստոնեության և դրա տարբեր հոսանքների, իսլամական միստիկ հոսանքների, հեթանոսական պաշտամունքների ակտիվ փոխազդեցության, տրանսֆորմացիայի և սինթեզի արդյունքում ստեղծվեց ու բյուրեղացավ այդ նոր սինկրետիկ ուսմունքը (առավել մանրամասն Виктория Аракелова, 2006):
Եզդիական համայնքը իրենից ներկայացնում է էթնոկոնֆեսիոնալ խումբ, որի ինքնության բնութագրիչ հատկանիշը կրոնն է: Եզդիներն իրենք իրենց կրոնը անվանում են Շարֆադին կամ Շարֆադինի կրոն (եզդ. dīnē šarfadīn):
Եզդիական համայնքը կազմավորվել է սուֆիզմի հիմքի վրա: Եզդիների ինքնանվանումը որևէ կապ չունի իրանական Եզդ քաղաքի կամ հին իրանական «յազատա» կոչվող աստվածությունների անվան հետ: Հին իրանական յազատաները չէին կարող նախատիպ հանդիսանալ բավական ուշ ծագում ունեցող աստվածության համար: Իսկ իրանական Եզդ քաղաքում երբեք եզդիներ չեն ապրել: Այստեղ բնակվել են զրադաշտական պարսիկներ (այդ մասին առավել մանրամասն՝ Ասատրյան, Փոլադյան, 1989):
Հարկ է հաշվի առնել նաև, որ ēzdī (*ēzīdī ձևից տերմինը այս ժողովրդի միակ ավանումը չէ: Հնում եղել են նաև համայնքի այլ անվանումներ, որոնք այժմ չեն կիրառվում: Առաջին հերթին դա “a’dabī” տերմինն է, որ ծագում է արաբերեն «‘adawī”» ձևից և նշանակում է «Շեյխ Ադիի հետևորդ» կամ ավելի ճշգրիտ՝ “a‘dawīyya” եղբայրության անդամ: Կա եզդիների մեկ այլ անվանում ևս՝ “šarqī”, որ թարգմանաբար նշանակում է «արևելյան», հանդիպում է նաև ‘adawīyē šarqī անվանումը՝ «արևելյան ադավիյա»: Եզդիները եզդիական ցեղերից մեկի անունով անվանվել են նաև “dāsinī”:
Ըստ երևույթին սկզբում այս տերմինները համայնքի համար կիրառվել են միաժամանակ, բայց հետագայում՝ 15-16-րդ դարերում ēzdī տերմինն է ամրապնդել իր դիրքերը և աստիճանաբար կիրառությունից դուրս է մղել մյուս տերմիններին Այնուամենայնիվ այդ տերմինները չեն կորչել, այլ պահպանվել են եզդիական սրբազան կրոնական հիմներում:
Եզդիական համայնքը անվանվում է “Ēzdīxāna”, որ թարգմանաբվար նշանակում է «եզդիների տուն»:
Եզդիները միշտ պայքարել են անաղարտ պահել իրենց ազգային ավանդույթներն ու կրոնը: Նրանք ունեցել են և ունեն ազգային հստակ գիտակցություն: Անկախ նրանից, թե իրենց ինչ անունով են կոչել տարբեր երկրների պաշտոնական փաստաթղթերում, եզդիները միշտ իրենք իրենց համարել են եզդի:
Մուսուլմանների ագրեսիվ բնույթը, կրոնական անհանդուրժողականությունը դարավոր թշնամանքի առիթ են դարձել քրդերի և եզդիների միջև: Եզդիները հաճախ են հալածվել մահմեդական ժողովուրդների՝ հատկապես քրդերի և թուրքերի կողմից: 16-17-րդ դարերում Օսմանյան կայսրության մեջ մահմեդական հոգևորականությունը ժամանակ առ ժամանակ եզդիների դեմ ֆեթվաներ էր ընդունում: Շատ եզդիներ հարկադրված մահմեդականություն են ընդունել: Սրանով է պայմանավորված այն երևույթը, որ մի քանի եզդիական ցեղային միավորումներ (ինչպես օրինակ սիպըկիների, ռոժկիների ցեղամիավորումները) հանդիպում են և՛ եզդիների, և՛ քրդերի շրջանում:
Խոսելով մահմեդականների արարքների մասին Ատրպետը նշում է. «Իսլամականության՝ տասներկու դարում գլուխ բերել չկարողացածը մեր օրերում՝ այս լուսավորյալ դարում, երեք-չորս տարվա ընթացքում սրով, հրով և ավարառությամբ գլուխ բերին իսլամի ուլեմները….»:
«….Դեռ մինչև այսօր ահագին զինվորական ուժով մոլլաներն ու իմամները բռնությամբ եզդիներին կատարել են տալիս Ղուրանի պատվիրաններն ու ծեսերը» (Ատրպետ, 1906, էջ 101-102):
Եզդիները միշտ էլ ունեցել են ուժեղ արտահայտված, ավանդական հակամուսուլմանական դիրքորոշում: Նրանք կտրականապես հերքել են իրենց կամ իրենց կրոնի որևէ կապը իսլամի հետ: Եզդիները իրենք իրենց երբեք քուրդ չեն համարել ու չեն համարում:
Օսմանյան Թուրքիայում երկար ժամանակ եզդիներին նույնացնում էին քրդերի, իսկ երբեմն նույնիսկ ղզլբաշների հետ:
Ցարական Ռուսաստանում եզդիներին չէին համարում առանձին ժողովուրդ: Նրանց համարում էին քրդերի շրջանում տարածված աղանդի ներկայացուցիչներ: Եզդիները անվանվում էին քուրդ-եզդի (տե՛ս Егиазаров, 1891 стр. 13-15).
Խորհրդային տարիներին, դրսևորվում էր փոքրաթիվ ժողովրդների անտեսման նրանց ոչնչացման միտումը: Փոքրաթիվ ազգություններին ավելի մեծերի մեջ ներկայացնելու խորհրդային այս քաղաքականությունը ողջ ուժով գործել է նաև եզդիների նկատմամբ: Հիմնվելով միայն եզդի և քուրդ ժողովրդների լեզուների նմանության վրա՝ եզդիներին համարում էին քուրդ: Իրենց քուրդ չհամարող եզդիները հիմնվում են պատմական, հոգևոր-մշակութային, կրոնական, լեզվական տարբերությունների առկայության վրա:
Մինչև 1989 թ. եզդի անունը հիշվում էր միայն ծննդյան վկայականներում և անձնագրերում, իսկ մարդահամարների ամփոփիչ աղյուսակներում եզդիները ներկայացվում էին որպես քրդեր:
1988 թ. սեպտեմբերի 12-ին Երևանում տեղի ունեցավ եզդիների առաջին հրապարակային ելույթը, որը կարելի է համարել եզդիական շարժման սկիզբը: Եզդիները պահանջում էին ճշտել եզդիների ազգային պատկանելության հետ կապված և բազմաթիվ այլ հարցեր, բայց նրանց պատասխան էր տրվում, որ նման հարցեր լուծում են միայն ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի արևելագիտության ինստիտուտը և ԽՍՀՄ վիճակագրության պետական կոմիտեն:
1988 թ. Երևանում ստեղծվեց նախաձեռնող խումբ, որը հսկայական ջանքեր գործադրեց համագումարի նախապատրաստման, հրավիրման, անցկացման հաջողությունն ապահովելու համար:
1989 թ. սեպտեմբերի 30-ին Երևանում տեղի ունեցավ Հայաստանի եզդիների 3-րդ համագումարը: Երրորդ համագումարին մասնակցում էին հանրապետության բոլոր շրջաններից եկած 600 պատգամավորներ, բազմաթիվ հյուրեր: Հյուրերի թվում էին հայտնի արևելագետ, պրոֆեսոր Գառնիկ Ասատրյանը, ՀՀ ԳԱ թղթակից-անդամ Հրաչիկ Սիմոնյանը, ԽՍՀՄ արևելագիտության ինստիտուտի կովկասի բաժնի վարիչ Սերգեյ Հարությունովը, բանաստեղծ Ռազմիկ Դավոյանը և շատ ուրիշներ:
Համագումարն ընդունեց «Հռչակագիր», որի մեջ մասնավորապես ասված է. «…Եզդիների համագումարը գտնում է, որ եկել է ժամանակը՝ վերջ տալու ստալինյան դարաշրջանից ժառանգած այն իրողությանը, ըստ որի եզդիներին անվանում են քրդեր: Եզդիներն իրենց համարում են եզդիներ:
«…Պաշտոնական բոլոր ատյաններում մեզ քուրդ անվանելը մեզ համար անընդունելի է: Մենք պահանջում ենք Հայաստանի համապատասխան մարմիններից վերջ տալ անարդարությանը և մեր ժողովրդին կոչել իր անունով…»:
1989 թ. տեղի ունեցավ Խորհրդային Միության վերջին մարդահամարը: Պատմության մեջ առաջին անգամ մարդահամարի ամփոփիչ աղյուսակներում երևաց եզդի ժողովրդի իսկական անվանումը:

Օգտագործված գրականություն

Ատրպետ, 1906 _ Ատրպետ, «Խալիֆաթ», Ալեքսանդրապոլ 1906

Ասատրյան, Փոլադյան, 1989 _ Գ. Ս. Ասատրյան, Ա. Պ. Փոլադյան, Պատմաբանասիրական հանդես, N 4, Երևան 1989, էջ 131-150

Виктория Аракелова, 2006 _ Виктория Аракелова, К истории формирования езидской общины, “Иран-намэ: Армянский востоковедческий журнал”, N 40, 2006, cc. 63-66):

Егиазаров, 1891 _ С. А. Егиазаров, Краткий этнографичекий очерк курдов Эриванской губерни, Тифлис 1891

Ա. Թամոյան, 2001 _ Ա. Թամոյան, Մենք եզդի ենք, Երևան 2001